Jacek Liziniewicz

1/2 O porwaniu króla Stanisława Augusta, które się nie udało, bo konfederaci barscy zgubili się w drodze na Bielany. I to nie będzie bajka. Podczas akcji zamiast tronu król stracił jedynie trzewik, a jego porywacz oddał mu własny but, który zachował się do dziś w zbiorach Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Z całego zamachu, który miał odmienić losy polskiej korony, pozostały więc do dziś królewska koszula, nadcięty kapelusz i but z ostrogą. Oraz ta niezwykła historia. A było tak. Wieczorem 3 listopada 1771 roku Stanisław August, po wizycie u swojego wuja, chorego kanclerza Michała Czartoryskiego, przejeżdżał ulicą Miodową i tym razem nie towarzyszyła mu zwyczajowa eskorta ułańska. Między dziewiątą a dziesiątą, między pałacami biskupa krakowskiego i hetmana Branickiego, jego powóz otoczyła grupa uzbrojonych jeźdźców, których według ówczesnej relacji było około czterdziestu. Napastnicy wcześniej rozstawili się w kilku punktach Warszawy. Jedni czekali na Kapitulnej, drudzy na Koziej, jeszcze inni w okolicach kolumny Zygmunta, gdzie udając Kozaków, nie wzbudzili podejrzeń przejeżdżającego patrolu królewskich ułanów. Kiedy królewski orszak znalazł się w pułapce, padły strzały. Jeden z hajduków, Jerzy Henryk Butzow, zginął na miejscu, drugi, Szymon Mikulski, otrzymał cios szablą w głowę, lecz przed śmiercią uratował go filcowy kapelusz, który przyjął część uderzenia. Kula przeszyła futro monarchy, jego samego zraniono w głowę, odebrano mu szablę i wyciągnięto z powozu, po czym zmuszono do dosiadania konia bez kapelusza, w jedwabnych pończochach i lekkich trzewikach, zupełnie nieodpowiednich do listopadowej nocnej wyprawy przez podwarszawskie lasy. Napastnikami byli konfederaci barscy, walczący przeciw rosyjskiej ingerencji w Rzeczypospolitej i królowi, którego uważali za człowieka zależnego od Petersburga. Ich zamiarem było uprowadzenie Stanisława Augusta i przekazanie go władzom konfederacji, choć to, co dokładnie miało nastąpić później, nie jest już tak oczywiste. Całe przedsięwzięcie przygotowywano w konspiracji: według relacji zamieszczonej 16 listopada 1771 roku w „Wiadomościach Warszawskich” uczestnicy zamachu przedostali się do stolicy w chłopskich ubraniach, przewożąc broń ukrytą w sianie, w workach ze zbożem. Przygotowania były więc całkiem staranne, gorzej poszło z wykonaniem, ponieważ po wyprowadzeniu króla z miasta porywacze zaczęli tracić orientację w terenie, a wraz z nią panowanie nad sytuacją. Według ówczesnego opisu koń, na którym jechał Stanisław August, złamał nogę, monarcha musiał przesiąść się na innego, zgubił futro, a następnie jeden trzewik. Część konfederatów rozpierzchła się w ciemnościach i z czterdziestoosobowej grupy pozostało zaledwie siedmiu ludzi, którzy nie bardzo wiedzieli, co robić dalej. Niektórzy mieli domagać się zabicia króla, inni próbowali ustalić drogę ucieczki. Kiedy postanowili skierować się ku Burakowowi, Stanisław August uprzedził ich, że znajduje się tam rosyjski posterunek, wobec czego zmienili kierunek i ruszyli ku Wiśle. Wówczas król oznajmił, że w jednym trzewiku dalej nie pójdzie, a jeden z napastników odstąpił mu własny but. W tym samym czasie wiadomość o porwaniu postawiła na nogi całą Warszawę. Początkowo nie chciano uwierzyć, że ktoś mógł uprowadzić panującego monarchę niemal spod Zamku Królewskiego, jednak szybko rozpoczęto poszukiwania, w których uczestniczyli członkowie rodziny królewskiej, oficerowie i dworzanie. Wyruszyli między innymi książę Czartoryski, książę Poniatowski, pisarz koronny Ożarowski oraz pułkownik korpusu kadetów Radomski. Adiutant królewski, generał Poniatowski, odnalazł porzucone futro Stanisława Augusta, ale po samym królu nie było śladu. Ciąg dalszy poniżej👇