Narayan Ghimire (अथर्ववेदाचार्यः)

पाप र धर्मकाे कथा!!💕🙏🕉️💯

आइमाई !! मुलुकमा आफूलाई कलाकर्मी भन्नेहरू केहि पात्र ले 'आइमाई' शब्दलाई घृणास्पद शब्दका रूपमा प्रस्तुत गरेका केही दृश्य देशकै लागि लज्जाको विषय बनिरहेको अबस्था छ। मातातीर्थ औँसीको साँझ (आमाको मुख हेर्ने दिन) पाल्पाको एउटा गाउँमा आरव नाम गरेको युवक घरको पिढीमा यहि कुरा मनमा खेलाएर टोलाउदै थिए । चिया पसलमा एक जनाले हात हल्लाउँदै आज बिहान मात्र प्याच्च "आइमाईको कुरा के सुन्नु" भनेको सुन्दा उसलाई मन खल्लो लाग्यो। त्यो रात ऊ आफ्ना हजुरबुबा आचार्य शिवप्रसादसँग पिपलको चौतारामा बस्यो। हजुरबुबा गाउँको गुरुकुलका अवकाशप्राप्त संस्कृत शिक्षक हुनुहुन्थ्यो। आरवले सोध्यो, "बाजे, यो आइमाई शब्द कहाँबाट आयो र यसको वास्तविक अर्थ के हो?" आचार्यले चिया राखेर मुस्कुराउँदै भन्नुभयो, "पहिले बुझ, यो शब्द जोडी हो। हामी नेपाली, सबै आर्यभाषी जस्तै, कुनै कुराको समग्रता जनाउन त्यसलाई दुई पटक भन्न मन पराउँछौँ। छोराछोरी, दाजुभाइ, नाताकुटुम्ब जस्तै। यहाँ दुई शब्द छन्, आई र माई, र दुवै 'आमा' का पुराना नाम हुन्। दुईलाई जोडेर हाम्रा पुर्खाले नारी जातिको सबैभन्दा आदरणीय भूमिकाले सबै महिलालाई बोलाएका हुन्। आदरणीय माताहरू" भन्ने शब्दभाव दिन उपयोगमा ल्याएका हुन्। "पहिले आई लिऊँ," उहाँले भन्नुभयो। "भाषाविद्हरूले यसलाई संस्कृतको आर्या (श्रेष्ठ र सम्माननीय नारी) बाट आएको मान्छन्। नाटकको प्राकृत भाषामा आदरणीय महिला वा हजुरआमालाई अज्जा वा अय्या भनिन्थ्यो, र शताब्दीौँ सम्म घोटिँदै त्यो आई भयो। मराठीमा आज पनि आई भनेको आमा नै हो। आर्य शब्दको जग √ऋ (अघि बढ्नु, उठ्नु) धातुमा छ, जातिमा होइन। यसले चरित्रले माथि उठेको, संस्कारी मान्छेलाई जनाउँछ। संस्कृत नाटकमा पुरुषले आदरणीय नारीलाई 'आर्ये' भनेर सम्बोधन गर्थे, जसरी हामी 'हजुर' वा 'माईजू' भन्छौँ। त्यसैले आई भन्नासाथ झुकेर नमस्कार गर्नुपर्ने श्रेष्ठ, मर्यादित नारीको भाव आउँछ। "अब माई,लिऊँ," उहाँ अगाडि बढ्नुभयो। "यो संस्कृतको मातृ (आमा) बाट घिस्रिएर आएको रूप हो। वैदिक व्याकरणकार यास्कले निरुक्तमा माता लाई 'निर्मात्री' (रचना गर्ने, रूप दिने) भनेका छन्। √मा (नाप्नु, आकार दिनु) धातुबाट आएको हो। आमाले शून्यबाट एउटा मान्छेलाई नापेर, आकार दिएर जन्माउँछिन। हाम्रो भाषामा यो शब्द आज पनि जीवित छ, माइती (मातृगृह, आमाको घर), माईजू (आदरार्थी सम्बोधन), र वैदिक अम्बा बाट आएको आमा मा। ऋग्वेदले सरस्वतीलाई 'अम्बितमे नदीतमे देवितमे' (आमाहरूमध्ये श्रेष्ठ, नदीहरूमध्ये श्रेष्ठ, देवीहरूमध्ये श्रेष्ठ) भनेको छ। हेर, वैदिक ऋषिले नदीलाई समेत आमा भने, जसले पालन गर्छ त्यसलाई। आरव केही बेर सोचमग्न भयो। "त्यसो भए आइमाई भनेको 'श्रेष्ठ र रचनाकार' भन्ने भयो?" "हो," आचार्यले भन्नुभयो। "पहिलो शब्दले उसको चरित्रलाई सम्मान गर्छ, दोस्रोले उसको सिर्जनशक्तिलाई। दुवै मिलेर भन्छन्, हरेक नारी, चाहे बालिका होस्, पत्नी, विधवा वा हजुरआमा, सम्मानयोग्य र जीवन दिने, रूप दिने शक्तिका रूपमा मनमा राखिन्छे। तर इमानदार भन्नुपर्दा, आर्याबाट आई बन्ने यात्रा विद्वान्हरूले अध्ययनबाट खोजेको हो, कुनै हस्ताक्षर गरिएको कागज होइन। लोकमा अरू व्याख्या पनि छन्, जस्तै 'आई' अर्थात् 'आएकी', नयाँ घरमा भित्रिएकी बुहारी। ती रमाइला छन्, तर आर्या र मातृको वंशावली नै सबैभन्दा बलियो प्रमाण हो। "वेदले नै यसको साक्षी बस्छ," उहाँ भन्दै जानुभयो। "अथर्ववेदको पृथ्वीसूक्तमा ऋषि भन्छन्, 'माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः' (पृथ्वी मेरी आमा हो, म पृथ्वीको छोरो), अर्थात् सारा संसारलाई आमाकै दृष्टिले बुझियो। अथर्ववेदकै विवाहसूक्तमा नयाँ बुहारीलाई 'साम्राज्ञी श्वशुरे भव' (पतिगृहमा साम्राज्ञी बन) भनी आशीर्वाद दिइएको छ। ऋग्वेदमा पनि घरको पूर्ण अधिकारसहित शासन गर भन्ने त्यस्तै आशीर्वाद छ। उपनिषद्ले 'मातृदेवो भव' (आमा तिम्रो लागि देवता होऊन्) भनी आज्ञा गर्छ, र पिता तथा गुरुभन्दा पहिले आमालाई राख्छ। अनि नारी सम्मानित मात्र थिएनन्, विद्वान् पनि थिए। राजदरबारको सभामा गार्गीले महर्षि याज्ञवल्क्यलाई चुनौती दिइन्, मैत्रेयीले सम्पत्तिभन्दा ज्ञान रोजिन्, र लोपामुद्रा, घोषा, अपालालाई ऋषिका (मन्त्रद्रष्टा नारी) भनी चिनिन्छ। मनुले समेत भनेका छन्, 'यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः' (जहाँ नारीको पूजा हुन्छ, त्यहाँ देवता रमाउँछन्)।" "आजै पनि कुनै किताब नखोली यो देख्न सकिन्छ," उहाँले उज्यालो भएका घरतिर औँल्याउँदै भन्नुभयो। "आज मातातीर्थमा छोराछोरीले आमाको मुख हेरेर ढोग्छन्। हरेक वैदिक संस्कारमा, विवाहमा होस् वा व्रतबन्धमा, कुनै पुरुष देवताको पालो आउनुअघि सोह्र मातृका (सोह्र मातृशक्ति) को पूजा पहिले हुन्छ। तिम्री हजुरआमाले हाम्रो घरको औषधि भान्सामै राख्नुहुन्थ्यो। घाउमा बेसार, पेटमा जुवानो, खोकीमा अदुवा। नेपाली बालकले चिनेको पहिलो वैद्य (चिकित्सक) उनै हुन्। हाम्रा चाडबाड र खानपान आजसम्म बाँचेका छन् किनभने आइमाईले एउटा पुस्ताबाट अर्कोमा तिनलाई स्मृतिमै बोकेर ल्याइन्, एउटा छापिएको पाना बिना। आज नेपाली बाप का अंग्रेजी औलाद बन्ने होडमा लागेका केहि आइमाईहरु आइमाई शब्दको हुर्मत लिन किन सक्रिय हुँदै छन् ? त्यसको उत्तर समयले दिने छ । गलत लाइ कुनै सानो समुहले तालि बजाउला तर समयले त्यसको उपचार गर्छ । त्यसमाथि पनि कुनै कलाकारमा यस्तो सोचको भेटिन्छ भने के भन्ने? कलाकारले कुनै शब्दको वास्तविक अर्थ खोज्ने कि आफ्नै मनगढन्ते सनकका भरमा आफूलाई शब्द मन परेन भने आफ्नो परम्परा लाइ सार्वजनिक रूपमै कनिष्ट देखाउने व्यहोरा प्रस्तुत गर्ने ? उत्तम शब्दमाथि घृणा पोख्ने दुस्साहस गर्ने? आज हरेक नेपाली युवा तथा कलाकारहरूले यस विषयमा गम्भीर विचार गर्नुपर्ने भएको छ। यसमा भाषाविद्हरूले समेत सोच्नुपर्ने हो कि? आरव केही बेर चुप रह्यो। "त्यसो भए चिया पसलेले किन यो शब्दलाई अपमानजस्तो गरी भन्यो?" आचार्यले लामो सास तानेर भन्नुभयो, "शब्द पनि मान्छे जस्तै बुढ्याउँछन्, नानी। समाजले अर्थ बिर्सन्छ भने ध्वनि बिसाएर स्वर फेर्छ। वर्षौँको क्रममा सम्मानको शब्द हल्का गरी बोलिन थाल्यो, र आइमाई 'कमजोर' वा 'गम्भीर नलिइने' जस्तो अर्थमा चलाइन थाल्यो। तर जरा फेरिएको छैन। आइमाई शब्द बिस्तारै उच्चारण गर्, तिमीले आर्या (श्रेष्ठ) र मातृ (रचनाकार) सुन्न सक्छौ। जसले यो शब्दले नारीलाई होच्याउँछ, ऊ यस्तो शब्द प्रयोग गर्दैछ जसको आफ्नै उत्पत्तिले उसको विपक्षमा गवाही दिन्छ। नारीको सम्मान को सम्मान गर्दैन । त्यो रात ताराहरूमुनि घर फर्कँदा आरवले शब्दलाई नयाँ आँखाले बुझ्यो। आइमाई भनेको चरित्रका कारण सम्मान पाउने र सिर्जनशक्तिका कारण पूजिने हरेक श्रेष्ठ नारी र आमा हो। चिया पसलको स्वर, नेपाली बाप का अंग्रेजी औलाद बन्ने होडमा लागेका केहि आइमाईहरु सार्बजनिक रुपमा लिदै गरेका "आइमाई" शब्दको हुर्मत तिनको नकारात्मक बानि को रुपमा पहिचान गर्यो । तर वैदिक अर्थ, सनातन मूल्य र आदर्श नेपाली नारीको सम्मान तिनीहरु भन्दा निकै उचाइमा छ । ठिकै छ काग कराउन पिना सुक्न पाउनु पर्छ भनी बुझ्यो । त्यो धेरै पुरानो स्थापित शब्द रहेको तथ्य त्यसको मर्म सहित बुझ्ने मौका पायो ।

प्राप्त प्रश्न : तिहारको टिकालाइ भाइटिका किन भनिन्छ, दाइटिका किन नभनेको ? यहाँ "भाइ" भनेको सानो भाइ होइन, सबै दाजुभाइ (Brother, any brother) हो। यो संस्कृतको भ्रातृ (Bhratri, brother) बाट आएको शब्द हो। यसको वैदिक वा सनातन नाम भ्रातृद्वितीया (Bhratri Dwitiya, the second lunar day of brothers) हो, जसलाई यमद्वितीया (Yama Dwitiya, the day of Yama) पनि भनिन्छ। आजको दैनिक बोलीमा भाइ भनेको सानो र दाइ भनेको ठूलो हो। तर पुरानो अर्थमा "भाइ" भनेको भ्रातृ अर्थात् सहोदर (Sibling brother) हो। दाजुभाइ, भाइबन्धु र भाइचारा जस्ता शब्दमा यही व्यापक अर्थ बाँचेको छ। भारतमा यही चाडलाई भाइ दूज वा भैया दूज भनिन्छ। त्यहाँ पनि "भैया" ले ठूलो र सानो दुवै दाजुभाइलाई बुझाउँछ। यो नाम बहिनी र दाजुभाइबीचको नातालाई जनाउँछ, उमेरलाई होइन। त्यसैले बहिनीले दाइलाई पनि टीका लगाउँछिन् र भाइलाई पनि लगाउँछिन्। यो चाड कार्तिक शुक्ल द्वितीया (Second day of the bright fortnight of Kartik) मा पर्छ। द्वितीया तिथि भएकाले नाम द्वितीया र यम भगवान्को कथासँग जोडिएकाले यमद्वितीया। सूर्यदेवका सन्तान यम (Yama, lord of death) र यमुना (Yamuna, also called Yami) दाजुबहिनी थिए। यमुनाले दाजुलाई घरमा बोलाइरहिन्। यम मृत्युका देवता भएकाले व्यस्त थिए। अन्ततः कार्तिक शुक्ल द्वितीयामा उनी बहिनीको घर पुगे। यमुनाले टीका लगाइदिइन्, आरती (Aarti, ritual of light) गरिन् र आफ्नै हातले भोजन खुवाइन्। यम प्रसन्न भए र वरदान (Boon) दिए। यो दिन जुन दाजुभाइले बहिनीबाट टीका लगाउँछ र उसको घरमा भोजन गर्छ, उसलाई अकालमृत्युको (Untimely death) भय हुँदैन। यही कारण यस दिन बहिनीको हातको टीकालाई दीर्घायुको (Long life) आशीर्वाद मानिन्छ। यी कुरा हरुको शास्त्रीय आधारके छ र यस बारे वेदमा के छ भन्ने पक्षमा भने हामि पूर्ण इमानदार भएर भन्नुपर्छ: ऋग्वेदको दशौँ मण्डलको दशौँ सूक्त (Rigveda 10.10) मा यम र यमीको प्रसिद्ध संवाद (Dialogue) छ। यो यी दुई भाइबहिनीको सबैभन्दा पुरानो वैदिक उल्लेख हो। तर त्यो गहिरो दार्शनिक संवाद हो, भाइटीकाको विधि होइन। भाइटीकाको चाड, यसको कथा र फल पुराणहरूमा (Puranas) पाइन्छ। स्कन्द, पद्म र भविष्य पुराणमा यमद्वितीयाको चर्चा हुन्छ भनेर सामान्यतया उद्धृत गरिन्छ। त्यसैले वैदिक पात्रमा (Vedic characters) यसको जरो त छ, तर यसको आजको रूप पौराणिक र लोकाचार (Folk custom) मा आधारित छ। जुन स्मृति अन्तर्गत आएका कथाका विवरण क्षेत्र अनुसार केही फरक हुन्छन्। संस्कृत नाम भ्रातृद्वितीयाले सबै भाइलाई बुझाउँछ, भ्रातृ जेठा वा कान्छा नभनी।त्यसैले यसलाई भाई टिका भनियो । "दाइटीका" भन्दा नेपाली शब्द हुन्छ । कान्छा भाइहरू छुट्छन्, जबकि चाड सबै दाजुभाइका लागि हो। यो मेरो बुझाइ हो, शास्त्रको कुरा होइन। यम र यमुनाको कथाको सार भनेको बहिनीको प्रेमले मृत्युको भयलाई जित्छ भन्ने हो। जसको लागि बहिनीवा दिदि ले प्रार्थना गर्छिन, ऊ बहिनीका लागि सधैँ रक्षा गर्नुपर्ने "भाइ" नै रहन्छ, उमेर जति भए पनि। आशा गरौ मेरो यो जवाफले सबैलाई न्याय गर्ने छ । ॐ शान्ति शान्ति शान्ति ।

स्वादमा लुकेको माया !! आज म ठूलो कुरा गर्न आएको होइन। एउटा सानो कुरा सम्झाउन आएको छु, आमाको भान्सा। सम्झनुहोस् त, हामी बिरामी हुँदा आमा के भन्नुहुन्थ्यो? "आज दही नखा।" "अदुवाको चिया पिउ।" "गर्मी छ, आज मीठो खा।" हामीलाई त्यतिबेला थाहा थिएन, तर आमा विज्ञान (Science) बोल्दै हुनुहुन्थ्यो। उहाँले कुनै किताब पढ्नुभएको थिएन, तर माया पढ्नुभएको थियो। मायाले नै शरीर चिन्थ्यो। आयुर्वेद (Ayurveda, the science of life) भन्छ, खाना पेट भर्ने वस्तु मात्र होइन, यो औषधि (Medicine) पनि हो। गलत ढङ्गले खायौँ भने त्यही खाना विष (Poison) पनि बन्न सक्छ। एउटै खाना एकजनाका लागि अमृत (Nectar) हुन्छ, अर्कोका लागि बोझ। किन? किनकि हामी सबै एउटै साँचोमा बनेका छैनौँ। प्रत्येक मानिसमा जन्मदेखि नै एउटा प्रकृति (Prakriti, natural constitution) हुन्छ। त्यसलाई तीन दोष (Dosha, the three body energies) ले चलाउँछन्: वात (Vata, air and space), पित्त (Pitta, fire and water) र कफ (Kapha, earth and water)। र प्रकृतिले हामीलाई छ वटा स्वाद (Shadrasa, six tastes) दिएको छ: गुलियो (Sweet), अमिलो (Sour), नुनिलो (Salty), पिरो (Pungent), तितो (Bitter) र टर्रो (Astringent)। यो तस्बिरमा घेराभित्र घेरा देखिन्छन्। जति ठूलो घेरा, त्यति धेरै मित्रता। जति सानो घेरा, त्यति धेरै सावधानी। सानो घेराको अर्थ निषेध (Forbidden) होइन, केवल कम मात्रामा। वात संरचना (Vata) भएको मानिस हावा जस्तै हुन्छ। कहिले यता, कहिले उता। उसको मन चञ्चल (Restless) हुन्छ, शरीर दुब्लो र सुक्खा, हात खुट्टा चिसा। उसलाई चाहिन्छ न्यानोपन र पोषण। त्यसैले उसको सबैभन्दा ठूलो घेरा गुलियो हो, अनि अमिलो र नुनिलो। यी स्वादले हावालाई जमिनमा झार्छन्। तितो र टर्रोले भने सुक्खापन बढाउँछन्, त्यसैले ती सबैभन्दा सानो घेरामा छन्। कफ संरचना (Kapha) भएको मानिस पृथ्वी जस्तै हुन्छ। शान्त, धैर्यवान, मायालु। तर उसको भित्र भारीपन (Heaviness) र सुस्तता (Sluggishness) बस्न खोज्छ। उसलाई चाहिन्छ हलुकापन र जागरण। त्यसैले उसको ठूलो घेरामा पिरो, तितो र टर्रो छन्। र सबैभन्दा सानो घेरामा गुलियो छ। मीठो कफ प्रकृतिलाई सबैभन्दा प्यारो लाग्छ, तर सबैभन्दा बढी बोझ पनि त्यही बनाउँछ। मायालुहरूलाई पनि कहिलेकाहीँ आफ्नै माया रोक्न सिक्नुपर्छ। पित्त संरचना (Pitta) भएको मानिस आगो जस्तै हुन्छ। तेजिलो, बुद्धिमान, लक्ष्यप्रति इमानदार। तर भित्र ताप (Heat) बढी हुन्छ, रिस र जलन चाँडै उठ्छ। उसलाई चाहिन्छ शीतलता (Coolness)। त्यसैले उसको ठूलो घेरामा तितो, गुलियो र टर्रो छन्। नुनिलो, अमिलो र पिरो भने आगोमा घिउ हालेजस्तै, त्यसैले सबैभन्दा सानो घेरामा। हेर्नुहोस्, कति सुन्दर कुरा छ। प्रकृतिले हामी कसैलाई "तिमी यो खाऊ, त्यो नखाऊ" भनेर हुकुम गरेकी छैनन। उसले केवल आफ्नो भाषामा भनेकी छन, "आफूलाई चिन।" जसले आफूलाई चिन्यो, उसले भान्सामै औषधालय भेट्यो। उपनिषद् (Upanishad, ancient Vedic wisdom texts) भन्छ, "अन्नं ब्रह्म" (Anna Brahma, food is divine)। खाना ईश्वर हो भने भोजन पूजा हो। र पूजा आँखा चिम्लेर गरिँदैन, बुझेर गरिन्छ। शरीर मन्दिर (Temple) हो भने भान्सा त्यसको गर्भगृह (Sanctum)। त्यहाँ हामीले जे चढाउँछौँ, त्यही हामी बन्छौँ। अन्तमा एउटा कुरा भन्छु। आज घर फर्कँदा आमाबुवालाई सोधिदिनुहोस्, "आज तपाईंलाई के खान मन लाग्छ?" उहाँहरूले हामीलाई जीवनभर स्वाद चिनाउनुभयो। अब हाम्रो पालो हो, उहाँहरूको शरीर चिनेर खुवाउने। किनकि स्वाद जिब्रोको कुरा मात्र होइन, शरीरको भाषा हो, र माया त्यसको अनुवाद (Translation) हो। सन्तुलन (Balance) नै स्वास्थ्य (Health) हो, र स्वास्थ्य नै सुख (Happiness) हो। सर्वे भवन्तु सुखिनः (May all beings be happy)। धन्यवाद। नमस्कार। भाइ तिहारको शुभ कामना ।

तिहार को भाइ टिका!!

भाइटीका: आज म तपाईंहरूसँग भाइटीकाको कुरा गर्दैछु। तर टीका, माला र सेलरोटीको मात्र होइन, त्यो रहस्यको कुरा गर्दैछु जुन हाम्रा ऋषिहरूले यो सानो पर्वभित्र लुकाएर राखेका थिए। ध्यान दिएर विचार गर्नुभुयो भने भोलि बहिनीको अगाडि बस्दा, वा दाजुभाइको निधारमा टीका लगाउँदा, तपाईंको हात र मन अर्कै हुनेछन्। यो पर्वका दुई पात्र छन्: दाजु यम र बहिनी यमुना। तर हामीले कहिल्यै यी नामको अर्थ सोचेका छौँ? संस्कृतमा "यम्" धातुको अर्थ हो रोक्नु, नियन्त्रण गर्नु, अनुशासनमा राख्नु। त्यसैले पतञ्जलिले योगको पहिलो अङ्गलाई "यम" नाम दिए: अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः॥ (योगसूत्र २.३०) अर्थ: अहिंसा, सत्य, चोरी नगर्नु, संयम र अनावश्यक कुरा नबटुल्नु, यी पाँचलाई यम भनिन्छ। अर्थात् यमराज भनेको मृत्यु मात्र होइन, जीवनको अनुशासन, मर्यादा र सीमा पनि हो। र यमुना? नदी, जो निरन्तर बगिरहन्छिन्। यमुना माया हुन्, प्रवाह हुन्, कोमलता हुन्। यही भाइटीकाको सबैभन्दा गहिरो रहस्य हो: जुन दिन कठोर अनुशासन (यम) कोमल मायाको (यमुना) घरमा पाहुना बन्छ, त्यही दिन मृत्यु पराजित हुन्छ। मनोविज्ञान (psychology) पनि यही भन्छ। अनुशासन मात्र भएको मानिस कडा, रुखो र एक्लो हुन्छ। माया मात्र भएको मानिस दिशाहीन हुन्छ। जब दुवै भेटिन्छन्, तब व्यक्तित्व पूर्ण हुन्छ। दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्ध यही सन्तुलनको पाठशाला हो। धेरैलाई थाहा नभएको कुरा यहाँ छ। मृत्युका देवता नै अमरताका पहिलो गुरु हुन्। उपनिषद्मा आत्मा अमर छ भन्ने ज्ञान सबैभन्दा पहिले कसले दिए? कुनै ऋषिले होइन, स्वयं यमराजले। कठोपनिषद्मा बालक नचिकेता यमराजको ढोकामा तीन दिन भोकै पर्खिए। प्रसन्न भएर यमले उनलाई त्यो ज्ञान दिए, जुन देवताहरूलाई पनि दुर्लभ थियो: न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित्। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ (कठोपनिषद् १.२.१८) अर्थ: यो चेतन आत्मा न जन्मिन्छ, न मर्छ। यो कतैबाट आएको होइन, र यसबाट अरू केही बनेको पनि होइन। यो अजन्मा, नित्य, शाश्वत र पुरातन छ। शरीर मारिँदा पनि यो मारिँदैन। सोच्नुहोस्: जो मृत्युका देवता हुन्, उनैले संसारलाई सिकाए कि वास्तवमा मृत्यु छैन। र यही यमराज वर्षमा एक दिन आफ्नी बहिनीको आँगनमा बसेर टीका थाप्छन्। त्यसैले भाइटीकाको दिन बहिनीले दाजुको निधारमा टीका लगाउँदा, सूक्ष्म अर्थमा उनी भन्दैछिन्: "तिम्रो शरीर नश्वर होला, तर तिमीभित्रको आत्मा अमर छ। म त्यो अमर आत्मालाई नमन गर्छु।" यो कुरा सुनेर तपाईं चकित हुनुहुनेछ। भाइटीका सधैँ कात्तिक शुक्ल द्वितीयामा पर्छ। अनि द्वितीया भनेको के हो? लक्ष्मी पूजाको औँसी, वर्षकै सबैभन्दा अँध्यारो रात, त्यसपछि प्रतिपदा, र त्यसपछि द्वितीया। खगोलशास्त्रले भन्छ, औँसीपछि चन्द्रमाको पहिलो पातलो, चाँदीजस्तो रेखा प्रायः द्वितीयाको साँझ मात्र आँखाले देखिन्छ। प्रतिपदामा त्यो सूर्यको यति नजिक हुन्छ कि लुकिरहन्छ। अर्थात् जुन साँझ पश्चिमको आकाशमा अँध्यारोपछिको पहिलो उज्यालो रेखा फर्केर आउँछ, ठ्याक्कै त्यही दिन बहिनीले दाजुको निधारमा टीका लगाउँछिन्। हाम्रा पुर्खाले यो पर्वको दिन संयोगले रोजेका होइनन्। उनीहरूले भन्न खोजेका थिए: "अँध्यारो जति गहिरो भए पनि, उज्यालो फर्कने पहिलो दिन माया नै हो।" उपनिषद्को प्रार्थना यही दिन आकाशमा पूरा हुन्छ: तमसो मा ज्योतिर्गमय॥ (बृहदारण्यक उपनिषद् १.३.२८) अर्थ: मलाई अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ लैजाऊ। टीका जहाँ लगाइन्छ, त्यो ठाउँलाई योगशास्त्रमा आज्ञा चक्र (the point of inner command) भनिन्छ, अर्थात् विवेक र अन्तर्दृष्टिको केन्द्र। जब हामी गहिरो सोच्छौँ, हाम्रो ध्यान स्वतः यहीँ जान्छ। निधार खुम्च्याउनु त्यसैको सङ्केत हो।निधारको टीका तेस्रो आँखाको प्रार्थना हो। बहिनीले दाजुको सबैभन्दा बहुमूल्य ठाउँमा, तेस्रो आँखामा, बुद्धिमा, आशीर्वाद राख्छिन्। यो सम्पूर्ण वेदको सबैभन्दा प्रसिद्ध प्रार्थनाको मौन अभिनय हो: तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि। धियो यो नः प्रचोदयात्॥ (ऋग्वेद ३.६२.१०) अर्थ: हामी त्यो दिव्य सूर्यको श्रेष्ठ तेजको ध्यान गर्छौँ, जसले हाम्रो बुद्धिलाई प्रेरित गरोस्। सप्तरङ्गी टीकाको आफ्नै दुर्लभ अर्थ छ । मुण्डक उपनिषद् भन्छ, परमात्माबाट सात प्राण, सात ज्वाला, सात समिधा र सात आहुति प्रकट भए: सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः। (मुण्डक उपनिषद् २.१.८) बहिनीले निधारमा राख्ने सात रङ ती सात ज्वाला हुन्, जसले दाजुका आँखा, कान, नाक र वाणीलाई उज्यालो पारून्। र यम र यमुना दुवै सूर्यका सन्तान हुन्, जसको सेतो किरण सात रङमा फुट्छ। बहिनीले दाजुको वरिपरि तेलको घेराले मर्यादाको रेखा कोर्छिन्, र भनिन्छ त्यो रेखा यमराजले पनि नाघ्न सक्दैनन्। ऋग्वेदको दशौँ मण्डलमा यम र यमीको संवाद छ, जसमा यमले मर्यादाको स्पष्ट रेखा कोर्छन्। दिन र रात सँगै हिँड्छन्, तर तिनीहरू कहिल्यै एकै ठाउँमा एकाकार भएर मिल्दैनन्; जहाँ दिन सुरु हुन्छ त्यहाँ रात समाप्त हुन्छ। कठोर अनुशासन (यम) र कोमल माया (यमुना) को मर्यादाको स्पष्ट रेखा। मानव इतिहासका सबैभन्दा पुराना ग्रन्थमध्ये एउटामा पहिलो नैतिक सीमा (ethical boundary) दाजु र बहिनीको संवादबाट जन्मिएको छ। तेलको धारो त्यही मर्यादाको सम्झना हो। यो सम्बन्ध पवित्र छ, निःस्वार्थ छ, र यसको रक्षा गरिनुपर्छ। बेलायती मनोवैज्ञानिक जोन बाउल्बी (John Bowlby) ले सिद्ध गरे कि मानिसलाई जीवनभर एउटा सुरक्षित आधार (secure base) चाहिन्छ, जहाँ फर्केर आउँदा ऊ ढुक्क होस्। बाल्यकालमा त्यो आमा हुन्छिन्। तर ठूलो भएपछि त्यो आधार प्रायः दाजुभाइ र दिदीबहिनी बन्छन्। तेलको घेरा त्यही सुरक्षित आधारको चित्र हो: "यो घेराभित्र तिमी सुरक्षित छौ। संसारले जति चोट दिए पनि यहाँ तिम्रो ठाउँ छ।" ओखर: ओखर फुटाउनुभयो भने भित्रको गुदी हेर्नुहोस्, ठ्याक्कै मानिसको मस्तिष्कजस्तो देखिन्छ, दुई भाग र घुमाउरा पत्र। र विज्ञानले भन्छ ओखरमा मस्तिष्कका लागि उपयोगी ओमेगा तीन बोसो (omega 3 fatty acid) हुन्छ। तर यसको आध्यात्मिक अर्थ अझ गहिरो छ: कडा खोल अहङ्कार हो, भित्रको गुदी चेतना। भाइटीकामा ओखर फुटाउनु भनेको "म ठूलो, तँ सानो" भन्ने खोल फुटाएर भित्रको मिठास बाँड्नु हो। मखमली: यो फूल महिनौँसम्म ओइलाउँदैन। हार्वर्ड विश्वविद्यालयले पचासी वर्षभन्दा लामो समय मानिसको जीवन अध्ययन गर्‍यो (Harvard Study of Adult Development)। यसका निर्देशक रबर्ट वाल्डिङ्गर (Robert Waldinger) को निष्कर्ष थियो: लामो र स्वस्थ जीवनको सबैभन्दा ठूलो रहस्य पैसा वा प्रसिद्धि होइन, आत्मीय सम्बन्धको गुणस्तर हो। अनि दाजुभाइ दिदीबहिनीको सम्बन्ध सामान्यतया मानिसको जीवनको सबैभन्दा लामो सम्बन्ध हुन्छ, जुन आमाबुबाभन्दा पछिसम्म र जीवनसाथीभन्दा पहिलेदेखि रहन्छ। मखमलीको माला त्यही नओइलाउने सम्बन्धको प्रतिज्ञा हो। दुबो: काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि। एवा नो दूर्वे प्र तनु सहस्रेण शतेन च॥ (शुक्ल यजुर्वेद १३.२०) अर्थ: हे दूर्वा, जसरी तिमी हरेक गाँठोबाट फेरि पलाउँछौ, त्यसरी नै हामीलाई पनि सयौँ र हजारौँ गुणा फैलाऊ। दुबो कुल्चिए पनि मर्दैन। भाइटीकाको दुबो भन्छ: सम्बन्धमा जति झगडा भए पनि, जति वर्ष बोलचाल नभए पनि, एउटा गाँठो बाँकी छ भने फेरि पलाउन सकिन्छ। भाइटीका केवल परम्परा होइन। यसमा समृद्धि (prosperity) का तीन ढोका लुकेका छन्। पहिलो ढोका: ज्ञान (knowledge) बहिनीले टीका लगाउँदा दाजुलाई सम्झाइरहेकी हुन्छिन्, "तिमी को हौ?" तिमी शरीर मात्र होइनौ, आत्मा हौ। जसले आफूलाई चिन्छ, ऊ डरबाट मुक्त हुन्छ, र डरबाट मुक्त मानिसले मात्र साहसिक निर्णय गर्न सक्छ। सबै समृद्धिको जग यही आत्मविश्वास हो। दोस्रो ढोका: ध्यान (meditation) टीका थाप्दा हामी तेलको घेराभित्र शान्त बस्छौँ, आँखा तल झुक्छन्, सास बिस्तारै चल्छ। त्यो एक दुई मिनेट वर्षको सबैभन्दा प्राकृतिक ध्यान हो। फोन छैन, हतार छैन, केवल माया दिने र लिने क्षण। विज्ञानले भन्छ, यस्ता शान्त क्षणमा शरीरको तनाव हर्मोन घट्छ र स्नायु प्रणाली (nervous system) "आराम र मर्मत" को अवस्थामा जान्छ। भोलि टीका थाप्दा आँखा बन्द गरेर तीन पटक गहिरो सास लिनुहोस्। त्यो क्षण ध्यान बन्नेछ। तेस्रो ढोका: मनोविज्ञान (psychology) अमेरिकी मनोवैज्ञानिक कार्ल रोजर्स (Carl Rogers) ले भनेका थिए, मानिसको व्यक्तित्व सबैभन्दा राम्ररी तब फुल्छ जब उसलाई बिनासर्त स्वीकार (unconditional positive regard) गरिन्छ। भाइटीका त्यही दिन हो। दाजु सफल होस् वा असफल, धनी होस् वा गरिब, बहिनीको थालीमा उसको ठाउँ उही रहन्छ। यो बिनासर्त स्वीकारले मानिसलाई भित्रैबाट बलियो बनाउँछ। अनि कृतज्ञता (gratitude)। मनोवैज्ञानिक रबर्ट इमन्स (Robert Emmons) का अध्ययनले देखाएको छ कि नियमित कृतज्ञता व्यक्त गर्नेहरू बढी खुसी, स्वस्थ र उदार हुन्छन्। भाइटीकामा दाजुले बहिनीलाई दक्षिणा दिँदा र बहिनीले दाजुलाई आशीर्वाद दिँदा, दुवैतर्फ कृतज्ञता बग्छ। वेदको समृद्धि सूत्र: ऋग्वेदको दान सूक्तले एउटा कठोर तर सुन्दर कुरा भन्छ: मोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः सत्यं ब्रवीमि वध इत्स तस्य। नार्यमणं पुष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी॥ (ऋग्वेद १०.११७.६) अर्थ: जो एक्लै खान्छ, उसले कमाएको अन्न व्यर्थ छ। म सत्य भन्छु, त्यो उसकै विनाश हो। जसले न आफन्तलाई पाल्छ, न साथीलाई, एक्लै खाने त्यो मानिस एक्लै पापको भागी हुन्छ। भाइटीकामा बहिनीले आफ्नै हातले पकाएर खुवाउँछिन्, दाजुले उपहार दिन्छन्। अन्न बाँडिन्छ, धन बाँडिन्छ, माया बाँडिन्छ। वेदअनुसार बाँडिएको धन मात्र साँचो समृद्धि हो। धेरैलाई लाग्छ भाइटीकामा बहिनीले दाजुका लागि मात्र प्रार्थना गर्छिन्। तर ध्यान दिएर हेर्नुभयो भने यो दुवैतर्फको यात्रा हो। बहिनीले दाजुलाई दिने उज्यालो: आयु, विवेक र आत्मविश्वासको आशीर्वाद। संसारको भीडमा हराएको दाजुलाई "तिमी मेरो लागि अमूल्य छौ" भन्ने सम्झना। दाजुले बहिनीलाई दिने उज्यालो: सुरक्षा, सम्मान र साथ। तर आजको युगमा सुरक्षा भनेको बहिनीलाई घरमा थुन्नु होइन। उसको शिक्षा, उसको सम्पत्तिको हक, उसको सपना र उसको स्वतन्त्रताको रक्षा गर्नु हो। जुन दाजुले बहिनीलाई आफ्नै खुट्टामा उभिन सघाउँछ, उसले भाइटीकाको साँचो दक्षिणा दिन्छ। यही कारणले उपनिषद्को एउटा शान्ति मन्त्र भाइटीकाका लागि लेखिएजस्तै लाग्छ। संस्कृतमा एकवचन र बहुवचनबाहेक द्विवचन (the dual number) पनि हुन्छ, जो ठ्याक्कै दुई जनाका लागि प्रयोग हुन्छ। यो मन्त्र द्विवचनमा छ, अर्थात् दुई जनाले मिलेर गर्ने प्रार्थना: ॐ सह नाववतु। सह नौ भुनक्तु। सह वीर्यं करवावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु। मा विद्विषावहै॥ (कठोपनिषद् शान्तिपाठ, तैत्तिरीय उपनिषद् २.१) अर्थ: हामी दुवैको सँगै रक्षा होस्। हामी दुवैले सँगै भोग गरौँ। हामी दुवैले सँगै पराक्रम गरौँ। हामी दुवैले सिकेको ज्ञान तेजस्वी होस्। हामी दुवै कहिल्यै एकअर्कासँग द्वेष नगरौँ। "नौ" र "नाववतु" भनेको "हामी दुई" हो। गुरु र शिष्यका लागि बनेको यो मन्त्र भाइटीकाको दिन दाजु र बहिनीका लागि पनि उत्तिकै सार्थक छ। एक्लै होइन, सँगै। एकले अर्कोलाई डोर्‍याएर, दुवै अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फ। भोलि टीका थाप्दा यी पाँच कुरा गर्नुहोस्। पहिलो: टीका सुरु गर्नुअघि दुवैले आँखा बन्द गरेर तीन पटक गहिरो सास लिनुहोस्। दोस्रो: बहिनीहरू, टीका लगाउँदा मनमनै दाजुभाइका लागि तीनवटा कामना गर्नुहोस्: स्वास्थ्य, विवेक र शान्ति। तेस्रो: दाजुभाइहरू, टीका थाप्दा मनमनै एउटा प्रण गर्नुहोस्: "म मेरी बहिनीको सपनाको रक्षक बन्छु।" चौथो: यदि कुनै दाजुभाइ वा दिदीबहिनीसँग वर्षौँदेखि बोलचाल छैन भने, भोलि एउटा फोन गर्नुहोस्। दुबोझैँ एउटा गाँठो बाँकी छ भने सम्बन्ध फेरि पलाउँछ। पाँचौँ: जसका दाजुभाइ वा दिदीबहिनी छैनन्, वा जो यो संसारबाट गइसकेका छन्, उनीहरूको सम्झनामा एउटा दियो बाल्नुहोस्, र एउटा ओखर कुनै यस्तो मानिसलाई दिनुहोस् जसको आज टीका लगाइदिने कोही छैन। अन्तमा यमराजलाई कुनै योद्धाले जितेनन्, कुनै राजाले जितेनन्, कुनै तपस्वीले पनि जितेनन्। उनलाई एउटी बहिनीको निःस्वार्थ मायाले जित्यो। भोलि जब तपाईंको निधारमा त्यो सात रङको टीका लाग्छ, वा तपाईं कसैको निधारमा लगाउनुहुन्छ, सम्झनुहोस्: तपाईं केवल परम्परा पालना गर्दै हुनुहुन्न। तपाईं वेदको सबैभन्दा पुरानो प्रतिज्ञा दोहोर्‍याउँदै हुनुहुन्छ, कि अनुशासन र माया भेटिएको ठाउँमा मृत्युको पनि हार हुन्छ, र अँध्यारो रातपछिको पहिलो उज्यालो सधैँ मायाले नै ल्याउँछ। शुभ भाइटीका। तमसोमा ज्योतिर्गमय।

इजरायलको राजनीति: सत्ताको खेल र मनको खेल आज हामी इजरायलको कथा सुन्दैछौं, तर यो कथा केवल इजरायलको होइन, यो त मानिसको मनको कथा पनि हो। किनकि जहाँ सत्ता हुन्छ, त्यहाँ चाहना हुन्छ, र जहाँ चाहना हुन्छ, त्यहाँ मनको अन्तर्द्वन्द्व हुन्छ। इजरायलको संसदलाई नेसेट (Knesset) भनिन्छ। त्यहाँ कुल १२० सिट छन्। सरकार बनाउन कम्तीमा ६१ सिट चाहिन्छ, जसलाई बहुमत (Majority) भनिन्छ। एउटा सरल उदाहरण लिऔं। एउटा कक्षामा १२० विद्यार्थी छन् र नेता छान्नु छ। जसले ६१ जनाको साथ पायो, उही नेता बन्छ। ६० जनाले साथ दियो भने पनि नेता बन्न सक्दैन। यही हो बहुमतको नियम। अक्टोबर २७ मा इजरायलमा चुनाव भयो। नतिजा आयो, तर कसैले पनि ६१ पुर्याउन सकेन। एइजेनकोट नामका पूर्व सेना प्रमुखको चार दलको गठबन्धन (Alliance) ले ४८ सिट पायो। प्रधानमन्त्री नेतन्याहुको दक्षिणपन्थी र धार्मिक गुट (Right wing and religious bloc) ले ५३ सिट पायो। अनि अरब दलहरूले, जो इजरायलमा बस्ने प्यालेस्टिनी मूलका नागरिकको प्रतिनिधित्व गर्छन्, रेकर्ड १९ सिट जिते। ४८, ५३ र १९ जोड्दा १२० हुन्छ। कोही पनि ६१ मा पुगेन। यसैलाई राजनीतिमा त्रिशंकु अवस्था (Hung parliament) भनिन्छ। अब राष्ट्रपति हर्जोगको पालो आयो। उनले सबै दललाई बोलाएर सोधे कि तिमी कसलाई नेतृत्व दिन चाहन्छौ। अधिकांश दलहरूले एइजेनकोटको नाम लिए। नेतन्याहुको दल लिकुड (Likud) ले बढी सिट जितेको थियो, तर साथी जुटाउन सकेन। त्यसैले राष्ट्रपतिले एइजेनकोटलाई सरकार बनाउने जिम्मा दिए। उनलाई २८ दिन दिइएको छ, र चाहिएमा १४ दिन थप दिन सकिन्छ। हेर्नुहोस्, कतिपय बेला धेरै सिट पाउने मानिस होइन, धेरै साथी पाउने मानिस अगाडि पुग्छ। जीवनमा पनि यस्तै हो, एक्लो बलवान भन्दा साथी भएको मानिस अगाडि बढ्छ। अब असली कुरा सुनौं, किनकि यहाँ दलहरूको हिजोको अडान र आजको बाध्यता (Compulsion) बीच टकराव छ। पहिलो, अति धार्मिक यहुदीहरूको दल, जसलाई हरेदी (Haredi) भनिन्छ। यिनका दल शास (Shas) र यूटीजे (UTJ) हुन्। हिजो यिनले नेतन्याहुको सरकारलाई साथ दिए । यिनको एउटै ठूलो माग थियो कि धर्म पढ्ने युवालाई सेनामा अनिवार्य जानु पर्ने हालको नियम मान्नु नपर्ने छुट (Exemption) दिइयोस्। सन् २०२४ मा सर्वोच्च अदालतले त्यो छुट हटाइदियो। एइजेनकोट र उनका साथीहरूले चुनावमा यही कुरा भनेका थिए कि सबैले देशको सेवा गर्नुपर्छ। अब यिनै दलको साथ चाहिँदा पुरानो अडानसँग टकराउनु पर्ने हुन्छ। दोस्रो, अविगदोर लिबरम्यान (Avigdor Liberman) को दल, इस्राएल बेइतेनु (Yisrael Beiteinu), जससँग ७ सिट छन्। उनी नेतन्याहुका विरोधी हुन्, र सेनामा नजाने कुराको पनि विरोधी हुन्। तर अर्कोतिर, उनी अरब दलहरूसँग मिलेर काम गर्न चाहँदैनन्, बाहिरबाट समर्थन लिन पनि मान्दैनन्। उनी चाहन्छन् पक्का बहुमतको सरकार। यसले एइजेनकोटको बाटोमा ठूलो पर्खाल खडा गरिदिएको छ। तेस्रो, अरब दलहरू, जसले यसपटक ऐतिहासिक सफलता पाएका छन्। तर हिजोसम्म धेरै यहुदी दलहरूले यिनलाई सरकारमा राख्न चाहँदैनथे। नेतन्याहुका समर्थकहरूले त यिनले चुनाव चोरेको भन्ने आरोप पनि लगाएका छन्, तर त्यसको प्रमाण छैन। चौथो, स्वयं नेतन्याहु। उनी अहिले भन्दैछन् कि हामी दुवै मिलेर राष्ट्रिय एकता सरकार (Unity government) बनाऔं। तर एइजेनकोट र उनका साथीहरूले वर्षौंदेखि भन्दै आएका छन् कि नेतन्याहु नै समस्याको जड हुन्। त्यसैले एइजेनकोटले यो प्रस्ताव अस्वीकार गरिसकेका छन्। यसपछि के के बाटो खुला छन् त? पहिलो बाटो हो अल्पमत सरकार (Minority government), जसमा एइजेनकोटका ४ दल मात्र हुन्छन्, ४८ सिट। यसका लागि अरब दलले बाहिरबाट साथ दिनुपर्छ, तर लिबरम्यान यो मान्दैनन्। दोस्रो बाटो हो यहुदी दलहरूको मात्र सरकार, जसमा हरेदी दलहरू पनि जोडिन्छन् र ठ्याक्कै ६१ पुग्छ। तर सेना भर्तीको झगडा यहाँ ठूलो बाधा हुन्छ। तेस्रो बाटो हो यहुदी र अरब दलहरू मिलेर बनाउने सरकार, ६७ सिटको बलियो बहुमत। तर यहाँ लिबरम्यानको अडान र दक्षिणपन्थीहरूको चर्को आक्रमण बाधा हुन्छ। चौथो बाटो हो नेतन्याहुसहितको एकता सरकार, ७५ सिट। तर त्यो एइजेनकोटलाई मञ्जुर छैन। पाँचौं बाटो हो असफलता, अर्थात् नयाँ चुनाव (New election)। सबै प्रयास विफल भए इजरायल फेरि चुनावतिर जान सक्छ, र त्यतिन्जेल नेतन्याहुको सरकार कामचलाउ (Caretaker) रूपमा चलिरहन्छ। नेतन्याहुको यो समयको भित्रि रणनीति यहि हो । पहिला समर्थन दिने पछि लात हान्ने र आफ्नो सत्ता लम्व्याउने । इजरायलले सन् २०१९ देखि २०२२ बीच पाँच पटक चुनाव देखिसकेको छ, त्यसैले यो कुरा नयाँ होइन। अब यो सबै कथाबाट हामीले के सिक्ने? यहाँ सबै दल एउटै कुरामा जोडिएका छन्, नेतन्याहुलाई हटाउने। तर सत्ता जोगाउने वा हटाउने चाहनाले मात्र मानिसहरू बाँधिँदैनन्, भित्रका विचार फरक रहे भने त्यो गाँठो ढिलो चाँडो फुक्छ। एउटा नदी बग्दा सबै पानी एकै दिशामा जान्छ, तर बीचमा ठूलो ढुङ्गा आयो भने पानी फर्कन्छ। इजरायलमा सेना भर्ती र अरब दलको सवाल त्यही ढुङ्गा हो। अन्तमा, मलाई सोध्नुहुन्छ भने, यो प्रश्न इजरायलको मात्र होइन, हामी सबैको हो। हामी पनि जीवनमा कहिले सिद्धान्त (Principle) र कहिले परिस्थिति (Situation) बीच अल्झिन्छौं। जो मानिसले आफ्नो मूल कुरा नछोडी लचकता देखाउँछ, उही अगाडि बढ्छ। अहिले एइजेनकोटले कुन बाटो रोज्छन् भन्ने कुरा आउने केही हप्तामा थाहा हुनेछ। यो खबर छिटो बदलिइरहेको छ, यो नोभेम्बर १०, २०२६ सम्मको अवस्था हो। जय होस् । शान्ति शान्ति शान्ति ।

सत्य गन्थन हजुर सत्य गन्थन!🙏🙃💕🕉️🙏

तिहारका छ दिन: वेदको ऋचामा लुकेको मायाको विज्ञान यमराजलाई पनि रोक्ने बहिनीको तेलको धारो !! कात्तिकको यो औँसी वर्षकै सबैभन्दा अँध्यारो रात हो। तर हाम्रा पुर्खाले यही रातलाई वर्षकै सबैभन्दा उज्यालो बनाइदिए। सोच्नुहोस् त, जुन रात आकाशमा चन्द्रमा पनि हुँदैन, त्यही रात हामी घरघरमा हजारौँ दियो बाल्छौँ। यो संयोग होइन। यो वेदको सबैभन्दा पुरानो प्रार्थनाको जीवित उत्तर हो: असतो मा सद्गमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्मामृतं गमय॥ (बृहदारण्यक उपनिषद् १.३.२८) अर्थ: असत्यबाट सत्यतिर, अन्धकारबाट प्रकाशतिर, मृत्युबाट अमरत्वतिर लैजाऊ। तिहारलाई यमपञ्चक भनिन्छ, अर्थात् मृत्युका देवता यमराजका पाँच दिन। तर अचम्म हेर्नुहोस्: मृत्युका देवताको नाममा मनाइने चाड नै हाम्रो सबैभन्दा जीवन्त, सबैभन्दा उज्यालो र सबैभन्दा मायालु चाड बन्यो। यसको रहस्य बुझ्न ऋग्वेदको दशौँ मण्डलसम्म पुग्नुपर्छ। कात्तिक २१, त्रयोदशी: काग तिहार बिहानको सन्देशवाहकलाई पहिलो गाँस बिहान छानामा बसेर कराउने कागलाई हामीले कहिल्यै ध्यानले हेरेका छौँ? हाम्रा हजुरआमा भन्नुहुन्थ्यो, "काग कराए पाहुना आउँछन्, खबर आउँछ।" आज तिहारको पहिलो गाँस उसैलाई दिइन्छ। हाम्रा पुर्खाले वर्षको एक दिन मात्र होइन, हरेक दिन काग र कुकुरलाई भाग छुट्याउँथे। गृहस्थले खाना खानुअघि भुइँमा बलि राख्ने नियम मनुस्मृतिमा छ: शुनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम्। वायसानां कृमीणां च शनकैर्निर्वपेद् भुवि॥ (मनुस्मृति ३.९२) अर्थ: कुकुर, समाजले पतित भनेका, निम्छरा, रोगी, काग र किराफट्याङ्ग्राका लागि पनि बिस्तारै भुइँमा अन्न राख। यसलाई भूतयज्ञ (offering to all living beings) भनिन्छ। अर्थात् गृहस्थको भान्सा आफ्नो परिवारको मात्र होइन, सिङ्गो जीवजगत्को साझा भान्सा थियो। तिहारको काग पूजा त्यही बिर्सिएको दैनिक धर्मको वार्षिक सम्झना हो। अमेरिकाको वाशिङ्टन विश्वविद्यालयका पक्षीविद् जोन मार्जलफ (John Marzluff) ले एउटा प्रयोग गरे। उनले विशेष मुकुण्डो लगाएर केही कागलाई समाते र छोडिदिए। वर्षौँपछि त्यही मुकुण्डो लगाएर हिँड्दा ती कागहरू मात्र होइन, कहिल्यै नसमातिएका तिनका बच्चाहरू पनि चिच्याउँदै उनलाई खेद्न आए। काग मानिसको अनुहार चिन्छ, वर्षौँ सम्झन्छ, र आफ्ना सन्तानलाई पनि सिकाउँछ। जसले कागलाई माया गर्छ, कागले उसलाई पनि चिन्छ र सम्झन्छ। हजुरआमाले बिहानै छानामा भात छर्नुहुँदा कागले उहाँलाई चिनेकै हुन्थ्यो। आज यो पर्व धनतेरस पनि हो, अर्थात् समुद्र मन्थनबाट आयुर्वेदका देवता धन्वन्तरि अमृतकलश लिएर प्रकट भएको दिन। तिहारको पहिलो धन सुन होइन, आरोग्य (good health) हो। कात्तिक २२, चतुर्दशी: कुकुर तिहार र लक्ष्मी पूजा यमराजका चार आँखा भएका पहरेदार आज कुकुरको घाँटीमा माला लगाउँदा धेरैलाई लाग्छ, यो त लोकपरम्परा मात्र हो। तर यो परम्पराको जरा वेदमा छ, र धेरै कम मानिसलाई थाहा छ। ऋग्वेदको दशौँ मण्डलको चौधौँ सूक्त यम सूक्त हो। यसमा यमराजका दुई कुकुरको वर्णन छ, जो देवशुनी सरमाका सन्तान हुन्: अति द्रव सारमेयौ श्वानौ चतुरक्षौ शबलौ साधुना पथा। (ऋग्वेद १०.१४.१०) यौ ते श्वानौ यम रक्षितारौ चतुरक्षौ पथिरक्षी नृचक्षसौ। (ऋग्वेद १०.१४.११) अर्थ: हे यम, तिम्रा जुन दुई कुकुर रक्षक हुन्, जसका चार आँखा छन्, जसले बाटोको रक्षा गर्छन् र मानिसलाई चिन्छन्, तिनले यो आत्मालाई सुरक्षित बाटोमा पुर्‍याऊन्। वैदिक दृष्टिमा कुकुर मृत्युको डर होइन। कुकुर त त्यो पथरक्षक (guardian of the path) हो, जसले यो लोकबाट पर जाने बेला आत्मालाई बाटो नबिराई डोर्‍याउँछ। जीवनभर ढोका कुर्ने साथीले अन्तिम यात्रामा पनि साथ दिन्छ भन्ने विश्वास कति सुन्दर छ! र सरमा? ऋग्वेदको १०.१०८ सूक्तमा देवताहरूकी कुकुर्नी सरमाले पणि नामका चोरहरूले गुफामा लुकाएका गाईहरू खोजेर ल्याइन्। गाइको अर्थ मूलत: जन्म भुमि र मातृ भुमि पनि हुन्छ । पृथ्वी पनि हुन्छ। पृथ्वीलाई कल्पवृक्ष मानिन्छ। वेदमा यो प्रसंगमा गाई प्रकाश र ज्ञानको प्रतीक पनि हुन्। अर्थात् अँध्यारो गुफाबाट उज्यालो फर्काएर ल्याउने पहिलो नायिका एउटी कुकुर्नी थिइन्। सन् २०१५ मा जापानका वैज्ञानिक मिहो नागासावा (Miho Nagasawa) ले 'साइन्स' (Science) पत्रिकामा प्रकाशित अध्ययनमा देखाए कि जब मानिस र उसको कुकुरले एकअर्काको आँखामा हेर्छन्, दुवैको रगतमा प्रेमको हर्मोन अक्सिटोसिन (oxytocin) बढ्छ। आमा र नवजात शिशुबीच हुने ठ्याक्कै त्यही रासायनिक बन्धन (bonding loop) मानिस र कुकुरबीच हुन्छ। हजारौँ वर्षको सहयात्राले कुकुरलाई साँच्चै परिवारको सदस्य बनाइदिएको छ, वेदका ऋषिले भनेझैँ नृचक्षस्, अर्थात् मानिसलाई चिन्ने। आज सडकमा भेटिने कुनै भोको कुकुरलाई एउटा सेलरोटी दिनुहोस्। त्यो पनि कुनै दिन कसैको पथरक्षक हुनेछ। लक्ष्मी: फोहोर र भोक हटेको ठाउँमा आउने देवी यस वर्षको पात्रोअनुसार आजै साँझ लक्ष्मी पूजा पनि छ। हामी लक्ष्मीलाई सुन र पैसासँग जोड्छौँ। तर ऋग्वेदको परिशिष्टमा रहेको श्रीसूक्तले लक्ष्मी कहाँ आउँछिन् भन्ने कुरा अर्कै तरिकाले भन्छ: क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम्। अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुद मे गृहात्॥ (श्रीसूक्त ८) अर्थ: भोक, तिर्खा र फोहोररूपी अलक्ष्मीलाई म नाश गर्छु। अभाव र असमृद्धिलाई मेरो घरबाट निकालिदेऊ। श्रीसूक्तअनुसार अलक्ष्मीको पहिलो रूप भोक हो, दोस्रो तिर्खा, र तेस्रो मल अर्थात् फोहोर। त्यसैले तिहारअघि घर लिप्ने, सफा गर्ने र लक्ष्मीको पाइला कोर्ने चलन कर्मकाण्ड मात्र होइन, अलक्ष्मी निकाल्ने वैदिक विधि हो। र यदि छिमेकमा कोही भोकै छ भने, हाम्रो घरमा दियो बले पनि लक्ष्मी पूर्ण रूपमा आउँदिनन्, किनकि भोक नै अलक्ष्मी हो। यो साँझ एउटा दियो आफ्नो घरको ढोकामा बाल्नुहोस्, र अर्को दियो कुनै यस्तो घरमा पुर्‍याउनुहोस् जहाँ यस वर्ष कोही बिदा भएर गएको छ। कात्तिक २३, औँसी: गाई पूजा रुद्रकी आमा, वसुकी छोरी, आदित्यकी बहिनी आज बिहान गाईको निधारमा अबिर लगाउँदा उसको आँखा हेर्नुहोस्। ती ठूला, ओसिला, शान्त आँखाबारे ऋग्वेदले जे भनेको छ, त्यो सुनेर आँखा रसाउँछन्: माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाममृतस्य नाभिः। प्र नु वोचं चिकितुषे जनाय मा गामनागामदितिं वधिष्ट॥ (ऋग्वेद ८.१०१.१५) अर्थ: गाई रुद्रहरूकी आमा, वसुहरूकी छोरी, आदित्यहरूकी बहिनी र अमृतको नाभि हुन्। म हरेक विवेकी मानिसलाई भन्छु: यी निर्दोष, अदिति (infinite mother) स्वरूपा गाईलाई कहिल्यै नमार। वेदमा गाईलाई अघ्न्या (one who must never be harmed) भनिएको छ, अर्थात् जसलाई कुनै हालतमा हिंसा गर्नु हुँदैन। यो शब्द ऋग्वेदमा पटकपटक आउँछ। र गाईलाई अदिति भनिनु सानो कुरा होइन। अदिति भनेको सीमाविहीन मातृत्व, सबै देवताकी आमा हो। ऋग्वेदको ६.२८ सूक्त, अर्थात् गो सूक्तमा ऋषि भन्छन्: गावो भगो गाव इन्द्रो म इच्छाद्गावः सोमस्य प्रथमस्य भक्षः। (ऋग्वेद ६.२८.५) अर्थ: गाई नै मेरो भाग्य हुन्, गाई नै मेरो शक्ति हुन्, गाई नै पहिलो सोमको आहार हुन्। बेलायतको नर्थह्याम्पटन विश्वविद्यालयकी अनुसन्धाता क्रिस्टा म्याक्लेनन (Krista McLennan) ले सन् २०१३ मा गरेको अध्ययनमा पाइन् कि गाईका पनि मिल्ने साथी (best friend) हुन्छन्। आफ्नो प्रिय साथीसँग राख्दा गाईको मुटुको धड्कन र तनाव हर्मोन कम हुन्छ। अपरिचितसँग राख्दा तनाव बढ्छ। अर्थात् गाईले पनि माया महसुस गर्छ, एक्लोपन महसुस गर्छ। आज गाईको गर्धनमा हात फेर्दा सम्झनुहोस्, जसको दूधले हामी हुर्क्यौँ, उनी पनि कसैको साथ खोज्छिन्। र औँसीको यो अँध्यारो रात, जब सारा नेपाल दियोले झलमल्ल हुन्छ, सम्झनुहोस् वेदको त्यो प्रार्थना: तमसो मा ज्योतिर्गमय। कात्तिक २४, प्रतिपदा: गोवर्धन पूजा, म्ह पूजा र नेपाल संवत् ११४७ आफैँलाई पूजा गर्ने संसारको एकमात्र चाड आज एकै दिन तीनवटा ज्योति बल्छन्। गोवर्धन पूजा: बालक कृष्णले व्रजवासीलाई भने, "इन्द्रको होइन, यो पर्वतको पूजा गर, जसले हाम्रा गाईलाई घाँस दिन्छ, हामीलाई पानी र छहारी दिन्छ।" इन्द्र रिसाएर सात दिन मुसलधारे पानी परे। कृष्णले कान्छी औँलामा गोवर्धन पर्वत उचालेर सबैलाई जोगाए। यो कथाको गहिरो सन्देश हो: हाम्रो पूजा तिनको हुनुपर्छ, जसले हामीलाई प्रत्यक्ष पालेका छन्, अर्थात् पहाड, वन, गाई र माटो। आजको भाषामा यसलाई पारिस्थितिक चेतना (ecological consciousness) भनिन्छ। गोबरले गोवर्धन पर्वत बनाएर पूजा गर्ने चलनले यही सम्झाउँछ: फोहोर ठानिएको गोबर पनि पर्वत बन्छ, माटो बन्छ, अन्न बन्छ। म्ह पूजा: यो संसारकै दुर्लभ परम्परा हो, जहाँ मानिसले आफ्नै शरीरको पूजा गर्छ। नेवार समुदायमा आज हरेक सदस्य आफ्नै अगाडि मण्डल (sacred circle) बनाएर बस्छ, र आफ्नै आत्माको, आफ्नै शरीरको पूजा गर्छ। यसलाई अहङ्कार नठान्नुहोस्। यो त अथर्ववेदको त्यो घोषणाको जीवित रूप हो: अष्टाचक्रा नवद्वारा देवानां पूरयोध्या। तस्यां हिरण्ययः कोशः स्वर्गो ज्योतिषावृतः॥ (अथर्ववेद १०.२.३१) अर्थ: आठ चक्र र नौ ढोका भएको यो शरीर देवताहरूको अयोध्या, अर्थात् कहिल्यै नजितिने नगरी हो। यसभित्र प्रकाशले घेरिएको सुनौलो कोश छ, जो स्वयं स्वर्ग हो। वर्षभरि अरूको सेवा गर्दागर्दै आफूलाई बिर्सने हामीलाई म्ह पूजाले वर्षमा एक दिन भन्छ: "तिमी आफै पनि पूज्य छौ। तिम्रो शरीर पनि मन्दिर हो।" माण्डूक्य उपनिषद्को महावाक्य अयमात्मा ब्रह्म, अर्थात् यो आत्मा नै ब्रह्म हो, आज नेवार घरमा थालमा सजिएर बस्छ। आजबाट नेपाल संवत् ११४७ सुरु हुन्छ। सन् ८७९ मा काठमाडौँका एक व्यापारी शङ्खधर साख्वाले आफ्नै सम्पत्तिले जनताको सबै ऋण तिरिदिएर यो संवत् सुरु गरेको परम्परागत विश्वास छ। अर्थात् संसारको सायद एकमात्र संवत्, जसको सुरुवात युद्ध जितेर होइन, राजाको राज्याभिषेकबाट होइन, जनतालाई ऋणमुक्त (debt free) गराएर भयो। यो भन्दा ठूलो लक्ष्मी पूजा के होला? कात्तिक २५, द्वितीया: भाइटीका यमुनाले खोलेको मृत्युभन्दा बलियो सुरक्षा कवच अब हामि तिहारको मुटुमा आइपुग्यौँ। ऋग्वेदअनुसार यम र यमी सूर्य, अर्थात् विवस्वान्का जुम्ल्याहा सन्तान हुन्। यम सूक्तमा यमलाई त्यो पहिलो मर्त्य (the first mortal) भनिएको छ, जसले मृत्युपछिको बाटो पहिलो पटक पत्ता लगाए र अरू सबैका लागि त्यो बाटो खोलिदिए: परेयिवांसं प्रवतो महीरनु बहुभ्यः पन्थामनुपस्पशानम्। वैवस्वतं सङ्गमनं जनानां यमं राजानं हविषा दुवस्य॥ (ऋग्वेद १०.१४.१) अर्थ: जो विशाल ओरालोतिर पहिले गए, जसले धेरैका लागि बाटो खोजे, सबै मानिसलाई भेला गराउने त्यो विवस्वान्पुत्र राजा यमलाई आहुति चढाऊ। पुराणको कथाअनुसार यम वर्षौँ सम्म आफ्नी बहिनी यमुनालाई भेट्न आएनन्। मृत्युका देवताको काम कहिल्यै सकिँदैन। यमुनाले हरेक वर्ष दाजुलाई बोलाइन्। अन्ततः एक कात्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन यम आए। यमुनाले उनलाई नुहाइदिइन्, निधारमा टीका लगाइन्, माला लगाइन्, आफ्नै हातले पकाएको खाना खुवाइन्। यम यति भावविभोर भए कि उनले वरदान माग्न भने। यमुनाले आफ्ना लागि केही मागिनन्। उनले मागिन्: "आजको दिन जुन बहिनीले आफ्नो दाजुभाइलाई टीका लगाउँछे, त्यो दाजुभाइलाई अकाल मृत्युको डर नहोस्।" सोच्नुहोस्: मृत्युका देवतालाई नै आफ्नो बहिनीले प्रेमले हराइदिइन्। यमलाई कुनै योद्धाले जितेनन्, कुनै तपस्वीले जितेनन्। एउटी बहिनीको मायाले जित्यो। टीकाका हरेक वस्तुमा लुकेको अर्थ तेलको धारो: बहिनीले दाजुभाइको वरिपरि तोरीको तेलले घेरा कोर्छे, र भनिन्छ यो घेरा यमराजले पनि नाघ्न सक्दैनन्। यो रेखा तेलको होइन, मायाको सीमा (boundary of love) हो। मखमली फूल: यो फूल महिनौँसम्म ओइलाउँदैन। वनस्पतिशास्त्रमा यसको नाम गोम्फ्रेना ग्लोबोसा (Gomphrena globosa) हो, र अङ्ग्रेजीमा यसलाई अमरान्थ परिवारसँग जोडिन्छ, जसको मूल ग्रीक अर्थ हो "कहिल्यै नओइलाउने" (unfading)। अर्थात् बहिनीले लगाइदिएको मालामा उसको मनको कामना फूल बनेर बसेको हुन्छ: मेरो दाजुभाइको जीवन पनि यो फूलजस्तै कहिल्यै नओइलाओस्। दुबो: दुबोको माला लगाउनुको अर्थ यजुर्वेदको यो मन्त्रमा छ: काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि। एवा नो दूर्वे प्र तनु सहस्रेण शतेन च॥ (शुक्ल यजुर्वेद १३.२०) अर्थ: हे दूर्वा, तिमी जसरी हरेक गाँठोबाट, हरेक जोर्नीबाट फेरि पलाउँछौ, त्यसरी नै हाम्रो वंशलाई पनि सयौँ र हजारौँ हाँगामा फैलाऊ। दुबो जति काटे पनि, जति कुल्चे पनि फेरि पलाउँछ। बहिनीको कामना हो, जीवनले जति कुल्चे पनि मेरो दाजुभाइ फेरि उठोस्। ओखर: टीकाअघि ढोकामा ओखर फुटाउने चलन छ। ओखरको खोल कडा हुन्छ, भित्र गुदी मीठो। दाजुभाइको बाटोका कडा अवरोध फुटुन्, र भित्रको मिठास मात्र बाँकी रहोस् भन्ने कामना यसमा छ। सप्तरङ्गी टीका: सात रङ, जसरी सूर्यको एउटै सेतो किरण सात रङमा फुट्छ। यम र यमी पनि त्यही सूर्यका सन्तान हुन्। बहिनीले दाजुको निधारमा सूर्यकै सात किरण राखिदिन्छे। परदेशमा बस्ने दाजुभाइ र दिदीबहिनीका लागि आज लाखौँ नेपाली दाजुभाइ खाडीको तातो घाममा, मलेसियाको कारखानामा, क्यानडाको हिउँमा वा अस्ट्रेलियाको सहरमा छन्। उनीहरूका बहिनी गाउँमा थाली सजाएर बस्छन्, तर अगाडि बस्ने दाजु छैनन्। कति बहिनीले आज मोबाइलको स्क्रिनमा टीका लगाउनेछन्। कति बहिनीले दाजुको फोटोलाई टीका लगाउनेछन्। यमुनाले पनि वर्षौँ पर्खिएकी थिइन्। उनको पर्खाइ खेर गएन। तपाईंको पर्खाइ पनि खेर जाँदैन, किनकि वेदको आशीर्वाद दूरीले घट्दैन। र जसका दाजुभाइ यो संसारमा छैनन्, जसले आज थाली सजाएर पनि कसैलाई टीका लगाउन पाउँदिनन्, उनीहरूका लागि सम्झनुहोस्: यम स्वयं त्यो बाटोका रक्षक हुन्, र आजको दिन उनी आफैँ बहिनीको मायामा बाँधिएका छन्। तपाईंको माया पनि त्यो बाटोसम्म पुग्छ। आजै फाल्गुनन्द जयन्ती पनि हो, किरात समुदायका महागुरु, जसले सत्य, अहिंसा र मायाको बाटो सिकाए। एउटै दिनमा भाइटीका र फाल्गुनन्दको सम्झना हुनु आफैँमा सन्देश हो: यो माटोका सबै परम्परा एउटै मायाको धागोले बाँधिएका छन्। कात्तिक २६, तृतीया: विदाइको दिन टीका मेटिन्छ, माया मेटिँदैन भाइटीकाको भोलिपल्ट घरमा अनौठो शान्ति हुन्छ। देउसी भैलोका गीत थामिन्छन्, दियो निभ्न थाल्छन्, र घर आएका दाजुभाइ, दिदीबहिनी आआफ्नो बाटो लाग्छन्। आँगनमा मखमलीका केही फूल झरेका हुन्छन्। बस चढ्न लाग्दा बहिनीले हातमा राखिदिएको सेलरोटीको पोको, आमाले लुकाएर झोलामा हालिदिएको घिउको डब्बा, बुबाले केही नबोली काँधमा राखिदिएको हात... यही हो तिहारको अन्तिम पूजा। तिहार सिद्धिन्छ। तर यसले छोडेर जाने कुरा सिद्धिँदैन। काग, कुकुर, गाई, पर्वत, आफ्नो शरीर र दाजुभाइ दिदीबहिनी: यी छ दिनमा हामीले सिङ्गो सृष्टिलाई पूजा गर्‍यौँ, आकाशमा उड्नेदेखि आफ्नै भित्रसम्म। ऋग्वेदको अन्तिम सूक्तको प्रार्थना तिहारको अन्तिम आशीर्वाद बनोस्: समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः। समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति॥ (ऋग्वेद १०.१९१.४) अर्थ: तिम्रा सङ्कल्प एउटै होऊन्, तिम्रा हृदय एउटै होऊन्, तिम्रा मन एउटै होऊन्, ताकि तिमीहरू सधैँ सुखपूर्वक सँगै बस्न सक। यो वर्ष एउटा मात्र प्रण गरौँ। अर्को तिहार आउँदा एउटा मात्र होइन, दुईवटा दियो बालौँ: एउटा आफ्नो घरमा, अर्को कसैको अँध्यारो घरमा। किनकि यमुनाले हामीलाई सिकाइन्, मायाले मृत्युलाई पनि रोक्न सक्छ। शुभ दीपावली। शुभ भाइटीका। नेपाल संवत् ११४७ को हार्दिक शुभकामना। नोट: यमुनाको टीका र तेलको धारोले यमलाई रोक्ने कथा पुराण र लोकपरम्पराबाट आएका हुन्, वेदमा छैनन्। वेदमा यम र यमी जुम्ल्याहा दाजुबहिनीका रूपमा र यम पहिलो मर्त्यका रूपमा आउँछन्। शङ्खधर साख्वाले जनताको ऋण तिरेर नेपाल संवत् सुरु गरेको कुरा परम्परागत विश्वास हो।

नेपाली भान्सा नै उत्तम औषधालय हो' भनेर कुरा गर्नेहरू त धेरै भेटिन्छन्। तर यो कसरी हो भन्ने कुरा प्रमाणसहित बुझ्न चाहेमा यो १,२२१ पृष्ठको वैज्ञानिक पुस्तक अवश्य पढ्नुहोस्। स्थानीय पुस्तकालयमा यसलाई प्रिन्ट गरेर वा डिजिटल प्रति उपलब्ध गराएर धर्म कमाउने अवसरको सदुपयोग गर्न सक्नुहुन्छ। Free download link: dn721806.ca.archive.org/0/it… हामी आफैँलाई यस्ता पुस्तक पढ्ने खासै जाँगर नचल्ने यथार्थबिच कम्तीमा इच्छुक पाठकको हातसम्म यसलाई निःशुल्क पुर्‍याएर पुण्य कमाउने सुनौलो अवसर छ भन्न खोजेको हो — तिहारको पावन अवसरमा 'कार्तिक दान' स्वरूप। जय होस्!

सूर्यले बालेको दियो मेरा प्रिय मित्रहरू, आज म तपाईंलाई एउटा यस्तो कुरा सुनाउँछु जुन सुन्दा कथाजस्तो लाग्छ, तर यो कथा होइन। यो आकाशमा साँच्चै घटिरहेको घटना हो। तिहारको साँझ सम्झनुहोस्। तपाईंले आँगनभरि दियो बाल्नुभयो। घरको पेटी उज्यालो भयो, भर्‍याङ उज्यालो भयो, आँगनको डिल उज्यालो भयो। तर आँगन सकिएपछि? त्यसपछि गाउँको बाक्लो अँध्यारो सुरु हुन्छ। तपाईंको उज्यालोको एउटा सिमाना छ। त्यो सिमानासम्म तपाईंको घर हो, त्यसपछि राति हो। अब आँखा चिम्लेर यही दृश्यलाई आकाशमा उचाल्नुहोस्। हाम्रो सूर्य पनि दियो नै हो। तर यो दियोले प्रकाश मात्र छर्दैन। यसले आफ्नै शरीरका साना साना कणहरू पनि चारैतिर फ्याँकिरहेको हुन्छ, निरन्तर, एक क्षण नरोकी। त्यो कणहरूको बहावलाई वैज्ञानिकहरू सौर्य हावा (Solar Wind) भन्छन्। यही हावाले सूर्यको वरिपरि एउटा विशाल फोका बनाएको छ। त्यो फोकाभित्र पृथ्वी छ, चन्द्रमा छ, मंगल छ, बृहस्पति छ, हाम्रो सम्पूर्ण सौर्यमण्डल छ। त्यही फोकालाई हेलियोस्फियर (Heliosphere) भनिन्छ, अर्थात् सूर्यको घर। र त्यो घर सकिएपछि? त्यसपछि ताराहरूबीचको चिसो, कालो, खाली अन्तरिक्ष सुरु हुन्छ, जसलाई अन्तरतारकीय अन्तरिक्ष (Interstellar Space) भनिन्छ। त्यही हो आकाशको गाउँ, जहाँ हाम्रो दियोको उज्यालो पुग्दैन। अब मानिसलाई प्रश्न उठ्यो। हाम्रो घरको आँगन कहाँ सकिन्छ? त्यो सिमाना कस्तो देखिन्छ? सन् २००८ मा नासाले एउटा सानो उपग्रह आकाशमा पठायो, जसको नाम थियो IBEX (Interstellar Boundary Explorer), अर्थात् सिमाना खोज्ने यात्री। त्यसको काम एउटै थियो। सौर्यमण्डलको पर्खालबाट फर्किएर आएका कणहरू पक्रनु, र तिनको नक्सा बनाउनु। वैज्ञानिकहरूको अनुमान के थियो थाहा छ? उनीहरूले सोचेका थिए, दियोको उज्यालो टाढा जाँदै गर्दा जसरी विस्तारै, एकनासले मधुरो हुँदै अँध्यारोमा बिलाउँछ, सूर्यको हावा पनि त्यसैगरी किनारमा पुगेपछि चुपचाप हराउँदै जान्छ होला। कुनै हिसाबले, कुनै गणितले त्यहाँ अनौठो केही हुन्छ भनेको थिएन। तर जब IBEX ले पहिलो नक्सा पठायो, कोठामा सन्नाटा छायो। त्यहाँ एकनासको मधुरोपन थिएन। त्यहाँ आकाशको छाती चिर्दै एउटा लामो, चम्किलो, धारिलो उज्यालो फित्ता तन्किएको थियो। वैज्ञानिकहरूले त्यसलाई रिबन (Ribbon) नाम दिए। जुन ठाउँमा सबैभन्दा कम उज्यालो हुनुपर्ने थियो, ठ्याक्कै त्यहीँ सबैभन्दा बढी चमक देखियो। अब यसलाई बुझ्न फेरि तिहारमै फर्कौँ। मानौँ तपाईंले ढोकामा दियो बाल्नुभयो। उज्यालो बाहिर अँध्यारोतिर गयो र हरायो, तपाईंलाई यस्तै लाग्यो। तर रातको अँध्यारोमा, तपाईंले नदेखेको ठाउँमा, कसैले एउटा विशाल ऐना ठड्याइदिएको रहेछ। अब के हुन्छ? तपाईंको दियोको उज्यालो त्यहाँ पुग्छ, ऐनामा ठोक्किन्छ, र हराउनुको साटो फेरि तपाईंकै आँखामा फर्किन्छ। सिमानामा उज्यालो घट्नुको साटो झन् चम्किन्छ। आकाशमा पनि त्यस्तै ऐना रहेछ। हाम्रो सौर्यमण्डलभन्दा बाहिरको अन्तरिक्षको आफ्नै चुम्बकीय शक्ति (Interstellar Magnetic Field) छ। सूर्यका कणहरू जब किनारमा पुग्छन्, त्यही चुम्बकीय क्षेत्रसँग ठोक्किन्छन्। ठोक्किएपछि तिनीहरू हराउँदैनन्। तिनीहरू नयाँ रूप लिन्छन्, र फेरि पृथ्वीतिर नै फर्किन्छन्। फर्किएका त्यही कणहरूलाई IBEX ले पक्रियो, र त्यही पक्राउले हामीलाई हाम्रो घरको पर्खाल देखायो। मित्रहरू, यो कुरा सानो होइन। हामी सोच्थ्यौँ, पृथ्वी हावा र बादलको घेराभित्र मात्र सुरक्षित छ। तर अब थाहा भयो, पृथ्वीभन्दा धेरै धेरै पर, हामीले कहिल्यै नदेख्ने ठाउँमा, एउटा अदृश्य पर्दा छ। त्यो पर्दाले ब्रह्माण्डबाट आउने घातक किरणहरू (Cosmic Rays) लाई रोक्छ, मोड्छ, फर्काउँछ। त्यो पर्दा नभएको भए पृथ्वीमा जीवन यति सजिलै फुल्ने थिएन। अर्थात् हाम्रो घरको वरिपरि दियोको माला छ, र त्यो माला सूर्यले आफैँ बालेको छ। अब म तपाईंलाई अलि पुरानो कुरातिर लैजान्छु, तर सावधानीका साथ। म यो भन्न गइरहेको छैन कि ऋषिहरूसँग दूरबीन थियो वा उपग्रह थियो। त्यो भन्नु झूट हुन्छ, र झूटमाथि अडेको श्रद्धा धेरै दिन टिक्दैन। म केवल यति भन्छु कि उनीहरूले आकाशलाई हेर्ने जुन तरिका अपनाएका थिए, त्यो तरिकाले उनीहरूलाई एउटा चित्र दिएको थियो, र त्यो चित्र आज अचम्म लाग्ने गरी मिल्दो देखिन्छ। ऋग्वेदको पहिलो मण्डल, पैँतिसौँ सूक्तमा ऋषि हिरण्यस्तूप आङ्गिरस भन्छन्: आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च। हिरण्ययेन सविता रथेन देवो याति भुवनानि पश्यन्॥ अर्थ सरल छ। सविता, अर्थात् सूर्य, कालो रजको बीचबाट आफ्नो सुनौलो रथ लिएर हिँडिरहेका छन्, र अमर तथा मरणशील दुवैलाई आआफ्नो ठाउँमा स्थापित गर्दै सम्पूर्ण लोकलाई हेरिरहेका छन्। त्यो कालो रज के हो? ऋषिले देखेको त्यो अँध्यारो माध्यम, र विज्ञानले भनेको अन्तरतारकीय बादल (Local Interstellar Cloud), दुवै एउटै ठाउँको कुरा गरिरहेका जस्ता लाग्छन्। र निवेशयन् भन्ने शब्द झन् मार्मिक छ। निवेशयन् भनेको बसाल्नु, घेरामा राख्नु, सुरक्षित ठाउँमा स्थापित गर्नु। सूर्यले जीवनलाई एउटा घेराभित्र बसालेको छ भन्ने भाव यहाँ छ। त्यही सूक्तको अर्को मन्त्रमा भनिएको छ कि सविताको तेजले नै द्यौलोक र पृथ्वीलोकलाई बाँधेको छ, येना वि रोदसी बबन्धे। बबन्धे, अर्थात् बाँध्यो। उज्यालोले बाँधेको घेरा, उज्यालोले कसेको फित्ता। IBEX ले देखाएको त्यो चम्किलो फित्तालाई सम्झिँदा यो शब्द एक्कासि नयाँ लाग्छ। अथर्ववेदको तेह्रौँ काण्डको रोहित सूक्तमा पनि यही भाव छ। त्यहाँ सूर्यलाई आकाशमा टाँसिएको एउटा गोलो थाल मानिएको छैन। सूर्यको प्रभाव जहाँसम्म पुग्छ, त्यो सम्पूर्ण घेरालाई नै आदित्य मण्डल मानिएको छ। सूर्य भनेको पिण्ड होइन, सूर्य भनेको क्षेत्र हो। यो दृष्टि आफैँमा ठूलो हो। मित्रहरू, म तपाईंलाई यहाँबाट एउटै कुरा लिएर जान अनुरोध गर्छु। वैज्ञानिकहरूले त्यो रिबन किन भेट्टाए? किनभने उनीहरूले आफ्नो अनुमानलाई सत्य मानेनन्। उनीहरूले सिमानातिर हेर्ने आँखा पठाए। जे पाइयो, त्यो उनीहरूकै अपेक्षाविपरीत थियो, तर उनीहरूले त्यसलाई लुकाएनन्। उनीहरूले आफ्नै पुरानो सोच सच्याए। अनि ऋषिहरूले के गरेका थिए? उनीहरूले पनि हेरेका थिए। बाहिर होइन, भित्र। तर हेर्ने साहस उस्तै थियो। अहिले हामीसँग दुवै छन्। उपग्रहको आँखा पनि, र ध्यानको आँखा पनि। खतरा एउटै छ। हामी हेर्न छोडेर केवल विश्वास गर्न थाल्यौँ भने, न विज्ञान बाँच्छ, न वेद। आज रात बत्ती निभाएर एक छिन आकाश हेर्नुहोस्। त्यो कालो देखिने ठाउँ खाली छैन। त्यहाँ तपाईंको घरको पर्खाल छ, र त्यो पर्खालमा उज्यालोको एउटा फित्ता झुन्डिएको छ, जुन तपाईंले कहिल्यै देख्नुहुन्न, तर जसले तपाईंलाई हरेक क्षण जोगाइरहेको छ। जे देखिँदैन, त्यो छैन भन्ने निष्कर्ष सबैभन्दा हतारको निष्कर्ष हो। सन्देशको एउटा दियो मात्र हो, पूरै माला होइन। हाम्रो आँखाले नभ्याएको ठाउँमा पनि संसार छ, त्यसैले नदेखेकै आधारमा छैन भन्ने फैसला नगर। यो दीपावलीको बौद्धिक पक्ष हो। तर तिहारको सन्देश यत्तिमा सकिँदैन, किनभने तिहार बुद्धिको मात्र पर्व होइन। मेरो दृष्टिमा मानवजातिका लागि तिहारको सन्देश चार दियोको माला हो। पहिलो दियो, नदेखेको कुरालाई इन्कार नगर। सौर्यमण्डलको त्यो पर्खाल हामीले हजारौँ वर्षदेखि देखेका थिएनौँ, तर त्यसले हामीलाई हरेक क्षण जोगाइरहेकै थियो। जीवनमा पनि यस्तै छ। आमाको निद्रा, बाबुको मौन परिश्रम, मित्रको प्रार्थना, यी कुनै पनि आँखाले देखिँदैनन्, तर यिनै घेराभित्र हामी सुरक्षित छौँ। जे देखिँदैन, त्यो छैन भन्ने निष्कर्ष सबैभन्दा हतारको निष्कर्ष हो। दोस्रो दियो, उज्यालो आफैँ बाल्नुपर्छ, मागेर पाइँदैन। तिहारमा कसैले आकाशबाट उज्यालो झारिदिँदैन। हरेक घरले आफ्नै दियो बाल्छ, आफ्नै हातले, आफ्नै तेलले। अँध्यारोसँग गुनासो गर्नेले कहिल्यै उज्यालो देख्दैन। उज्यालो गुनासोबाट होइन, सलाईबाट जन्मन्छ। तेस्रो दियो, आफ्नो उज्यालोले छिमेकीको आँगन पनि छुनुपर्छ। दियोको सबैभन्दा सुन्दर गुण के हो थाहा छ? एउटा दियोबाट अर्को दियो बाल्दा पहिलोको ज्योति रत्ति पनि घट्दैन। ज्ञान यस्तै हो, माया यस्तै हो, क्षमा यस्तै हो। बाँड्दा घट्ने भए त्यो सम्पत्ति मात्र हो, त्यो उज्यालो होइन। चौथो दियो, र यो तिहारको सबैभन्दा मौलिक सन्देश हो, उज्यालोको घेरा मान्छेमै सीमित राख्नु हुँदैन। संसारका धेरै पर्वमा मानिसले मानिसलाई सम्झिन्छ। तिहारले कागलाई सम्झन्छ, कुकुरलाई सम्झन्छ, गाईलाई सम्झन्छ, गोवर्धनको रूपमा माटो र प्रकृतिलाई सम्झन्छ, अनि म्ह पूजाको रूपमा आफैँलाई सम्झन्छ, र अन्त्यमा भाइटीकाको रूपमा सम्बन्धलाई सम्झन्छ। एउटै पर्वले चराबाट सुरु गरेर आफ्नै भित्रसम्म यात्रा गर्छ। यस्तो परिकल्पना संसारमा धेरै थोरै छ, र यही नै नेपालले मानवजातिलाई दिन सक्ने सबैभन्दा ठूलो उपहार हो। दियो त्यही हो जसले आफू जलेर अरूलाई देखाउँछ, र तिहार त्यही पर्व हो जसले चराको थालीदेखि आफ्नै आत्मासम्म उही उज्यालो पुर्‍याउँछ। बाहिरको अँध्यारोसँग नडराऊ, किनभने जे देखिँदैन त्यो छैन भन्ने निष्कर्ष सबैभन्दा हतारको निष्कर्ष हो, र भित्रको अँध्यारोसँग नहार, किनभने त्यसलाई हटाउने एउटै दियो तिम्रै हातमा छ। असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्मा अमृतं गमय॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥

हामीले केही समयअघि नै आज मुलुकमा के भइरहेको छ र त्यसको चुरो कारण के हो भन्नेबारे प्रस्तुत गरेका वैदिक तर्कहरू यहाँ भेटिनेछन्। Download Free ebook in pdf: dn720900.ca.archive.org/0/it… सत्य कहिल्यै नासिँदैन। झुट निकै छोटो समय मात्र टिक्छ, त्यो पनि ठूलो स्वर गरेर।

शुभ दीपावलीमा धर्म कमाउने अवसर: यो पुस्तक डाउनलोड गरी तपाईँको नजिकका कम्तीमा दुई जना कक्षा ९ र १० का विद्यार्थीको हातमा पुर्‍याइदिनुहोस्। हुन सक्छ, उनीहरूले यसलाई रुचिपूर्वक पढून्। Ebook Link for Free download: dn711104.ca.archive.org/0/it… जय होस्!

ऐनामा हेरौँ, हामी कता जाँदैछौँ ? हिजो भारतको आँखाबाट दुनियाँ हेर्ने मोडल थियो। आज पाकिस्तान हुँदै मुनिर मोडल (सेनाले पर्दा पछाडिबाट देश चलाउने बाटो) को दृष्टिमा बाँधिने मुलुक बन्ने खतरा छ। यो भविष्यवाणी होइन, चेतावनी हो। १. आगो लगाउने हात नै पाइप समातेर पानी हाल्न बोलाइन्छ घरमा आगो लाग्यो। आगो लगाउनेहरू नै पाइप समातेर आए, "हामी निभाउँछौँ" भन्दै। अनि गाउँभरि ताली बज्यो। नेपालमा यही भइरहेको छ। बिस वर्षसम्म प्रशासनमा बसेर देशलाई यो हालतमा पुर्‍याउने सारथि (मार्गदर्शक) हरू आज त्यही देशको सुधार कसरी गर्ने भन्ने गोष्ठीका प्रमुख वक्ता छन्। राजनीतिमा बसेर देश डामाडोल पार्नेहरू नै "समाधान" बाँडिरहेका छन्। पत्रकार र विज्ञ भनिनेहरूले यही बिग्रेको व्यवस्थालाई वर्षौँ जनअनुमोदन (जनताको नाममा सहमति) को ठप्पा लगाए, तिनै आज टिभीमा बसेर बाटो देखाउँछन्। रोगीको औषधि रोग फैलाउने डाक्टरकै हातमा छ। २. कागजको सहर, कागजको सपना तिनैका विचारमा बनेका कागजी योजना र नीतिलाई "देश कायापलट गर्ने गौरवशाली योजना" भनेर घोषणा गरिन्छ। भवन बन्दैन, तर नक्सा सजिलो पारेर छापिन्छ। जनता पनि भरौटे (चाकरी गर्ने) हरूको तालीमा लय मिलाउँछ। यो तालीले आशा होइन, चिहानको ढोका खोल्दैछ। ३. कर्मचारी तन्त्र: "कति आउँछ ?" फाइल सर्छ, तर कमिसनको गन्धले सर्छ। जनताको काम होइन, "मलाई कति आउँछ ?" भन्ने नियत पूरा भएपछि मात्र सरकारी मेसिन घुम्छ। गरिब किसानले एउटा कागजका लागि महिनौँ धाउँछ। दलालले एकै दिनमा त्यही काम गराउँछ। यही हो हाम्रो "व्यवस्था"। ४. संसद: कुर्सी छ, चिन्ता छैन संसद गयो, कुम्म मेरा (गरिमा देखाउने पोज) गर्‍यो, पहिरन देखायो, फेसबुकमा फोटो हाल्यो, अनि कस्तो देखियो भनेर लाइक गन्न बस्यो। मन्त्री र सांसद पद अब जनताको सेवा होइन, सामाजिक सञ्जालको तुजुक (शान देखाउने साधन) बनेको छ। सहकारी ठगी होस् वा सार्वजनिक ठगी, अपराधले दागिएको हिजोको इतिहासबाट उन्मुक्ति (छुटकारा) चाहिएको छ सबैलाई। जनताको पीडा सुन्ने कान कसैसँग छैन, सबैलाई बोल्नु छ। ५. न्यायालय: जहाँ संरक्षण नै सबैभन्दा ठूलो अपराध हुन्छ आजसम्मको भ्रष्टाचारलाई अन्तिम सुरक्षा कवच दिने ठाउँ यदि न्यायपालिका नै हो भने जनताले कहाँ जाने ? भित्र पस्नै अनेक सम्झौता गर्नुपर्ने संस्थाले के दिन्छ ? आफ्नै डीएनए (मूल चरित्र) दिन्छ। ६. मिडिया: पत्रकारिता कि पत्रु-कारिता ? हरेक दलालको आफ्नै पत्रकारिता छ। हरेक बिचौलियाको आफ्नै युट्युब च्यानल छ। तिनले समाज सुधार्दैनन्, बरु निराशाको खेती गर्छन्। वकिल होस् वा व्यवसायी, सबैको मूल्य एउटै प्रश्नले तोक्छ: "पहिले मलाई के ?" ७. चुनाव: नतिजा पहिल्यै लेखिसकिएको नाटक स्थानीय चुनावको लागि अलिकति हलचल देखिन्छ। तर नतिजा पहिलेजस्तै लगभग तय छ। जनता फेरि ठगिनेछ, फेरि रिसाउनेछ, र फेरि त्यही इतिहास झन् छिटो दोहोरिनेछ। ८. यो देशमा इज्जत कमाउने नयाँ तरिका तपाईँलाई आफ्नो बदनाम गर्नु छ भने सजिलो उपाय छ। सरकारी नियुक्ति खानुहोस्, दुई दिन सरकारी गाडी चढ्नुहोस्। त्यसपछि जीवनभर सञ्चार र सामाजिक सञ्जालले लगाएको लाञ्छनाको भारी बोकेर हिँड्नुहोस्। जो आज भौमन (देवदूत जस्तो देखिने) बनेका छन्, तिनै छिट्टै राक्षस बन्दैछन्। अन्त्यमा: भयानक सम्भावना यही बाटो रहिरह्यो भने जेलमा पाहुना बढ्नेछन्, मुलुक पाकिस्तानी मोडलतिर धकेलिनेछ, र सबैभन्दा बढी चकित भारत र नेपालका पूर्वराजा हुनेछन्, यो लगभग निश्चित देखिन्छ। सोच्नुहोस्। यो आगो आज अरूको घरमा देखिन्छ, तर यो हाम्रै छानामा सल्किँदैछ। जनता मौन बसे भने इतिहास हामीलाई माफ गर्ने छैन।

सर्वोच्च अदालतको आदेश: गाँजा खेतीको कानुन बनाउने सम्बन्धमा (मुद्दा नं. ०७९-WO-०९९४, संयुक्त इजलास: न्यायाधीश डा. नहकुल सुवेदी र तिलप्रसाद श्रेष्ठ) १. यो मुद्दा के हो? अधिवक्ता सरोज अधिकारी र ऋगेन्द्र गिरी (नेपाल फार्म व्यवसायी संघको तर्फबाट) ले सर्वोच्च अदालतमा रिट (अदालतलाई गरिने विशेष निवेदन) हालेका थिए। उनीहरूले प्रधानमन्त्री कार्यालय, गृह मन्त्रालय, कृषि मन्त्रालय, स्वास्थ्य मन्त्रालय, कानुन मन्त्रालय, नेपाल प्रहरी लगायत १४ वटा निकायलाई विपक्षी बनाएका थिए। उनीहरूको माग: "सरकारले गाँजा खेती, उत्पादन, बिक्री, प्रयोगमा लगाएको रोक हटाउन चाहिने नियम बनाओस्, र अदालतले सरकारका नाउँमा परमादेश (काम गर भन्ने आदेश) जारी गरिदेओस्।" २. सर्वोच्च अदालतले के निर्णय गर्‍यो? अदालतले निवेदकको पूरा माग मानेन र आधा मात्र मान्यो। (क) नमानेको भाग: गाँजालाई "अपराध होइन" भन्ने बनाइदिने (गैरअपराधीकरण) आदेश अदालतले दिएन। कारण: कुन काम अपराध हो र कुन होइन भन्ने कानुन बनाउने काम संसद (व्यवस्थापिका) को हो, अदालतको होइन। यसलाई शक्ति पृथक्करणको सिद्धान्त भनिन्छ। (ख) मानेको भाग: सरकारले ५० वर्षदेखि एउटा कानुनी जिम्मेवारी पूरा गरेको छैन भन्ने अदालतले ठहर गर्‍यो। त्यसैले अदालतले सरकारलाई नियम बनाउन आदेश दियो। ३. सरकारले के गल्ती गरेको रहेछ? सन् १९७६ (वि.सं. २०३३) को लागू औषध (नियन्त्रण) ऐन को दफा ४ मा यस्तो लेखिएको छ: गाँजा खेती, बिक्री, सेवन गर्न पाइँदैन। तर पश्चिमी पहाडी भेगमा आफैँ उम्रने जङ्गली गाँजाबाट चरेस बनाउन सरकारले नियम बनाएर अनुमति दिन "सक्नेछ।" औषधि र वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि पनि सरकारले छुट दिन सक्ने व्यवस्था दफा ५ र ६ मा छ। कानुनले बाटो खोलिदिएको थियो, तर सरकारले ५० वर्षसम्म एउटा पनि नियम बनाएन। त्यसैले ऐनको त्यो व्यवस्था कागजमै सीमित भयो। सरकारको बचाउ थियो: "ऐनमा 'सक्नेछ' लेखिएको छ, 'पर्छ' लेखिएको छैन, त्यसैले नबनाए पनि हुन्छ।" अदालतले यो तर्क मानेन। अदालतको भनाइ: कानुनमा कुनै व्यवस्था राखेपछि त्यसलाई चल्ने बनाउनु सरकारको कर्तव्य हो। कानुनको कुनै पनि वाक्य बिना उद्देश्य राखिएको हुँदैन। "सक्नेछ" भनिए पनि वर्षौंसम्म नियम नबनाउनु कानुनलाई बेकार बनाउनु हो। ४. आदेशको मुख्य सार (अदालतले के भनेको छ) अदालतले यस्तो आदेश दियो: यो आदेश पाएको मितिले ३ महिनाभित्र सरकारले निम्न काम गर्नुपर्छ: औषधीय, वैज्ञानिक अनुसन्धान, कृषि/बागवानी र औद्योगिक प्रयोजनका लागि गाँजाको खेती, उत्पादन, प्रशोधन, भण्डारण, प्रयोग, बिक्री-वितरण र निकासी-पैठारी गर्न इजाजतपत्र/अनुमति दिने नियमावली, मापदण्ड र कार्यविधि बनाउने। अनुमति नलिई गाँजाको गैरकानुनी खेती, उत्पादन, बिक्री आदि गर्न नपाउने गरी कडा नियमन र निगरानीको व्यवस्था बनाउने। यी सबै काम लागू औषध ऐन, २०३३ र संयुक्त राष्ट्रसंघको सन्धि (Single Convention on Narcotic Drugs, 1961) को भावनाविपरीत नहुने गरी गर्ने। साथै, मनोरञ्जनका लागि गाँजा सेवन गर्न दिने कुरामा अदालतले आदेश दिएन। तर यो विषयमा विशेषज्ञ र सरोकारवालासँग व्यापक छलफल गरेर कानुन सुधार गर्ने बारे सोच्न सरकारको ध्यानाकर्षण गराएको छ। ५. अदालतले यो निर्णय किन गर्‍यो? (कारणहरू सरल भाषामा) १. सन्धिले गाँजा पूरै बन्द गर भनेको छैन। संयुक्त राष्ट्रसंघको १९६१ को सन्धिले गाँजा औषधि, अनुसन्धान, औद्योगिक (रेसा/बीउ) र बागवानी प्रयोजनमा नियन्त्रित रूपमा प्रयोग गर्न दिन्छ। २. नेपालले सन्धिमा आरक्षण राखेको थियो। सन् १९८७ मा सन्धिमा सामेल हुँदा नेपालले "गाँजा, चरेस आदिको गैरऔषधीय प्रयोग र त्यससम्बन्धी उत्पादन, व्यापार केही समय अनुमति दिन पाउने अधिकार" सुरक्षित राखेको थियो। ३. नेपालको आफ्नै ऐनले पनि औषधीय प्रयोगलाई मान्यता दिएको छ। ऐनमा "औषधोपयोगी गाँजा" को परिभाषा छ, र चिकित्सकको सिफारिसमा लागू औषध प्रयोग गर्न मिल्ने प्रावधान छ। ४. ५० वर्षसम्म नियम नबनाउनु गल्ती हो। यसले गर्दा नेपालले गाँजाको औषधीय र वैज्ञानिक प्रयोगबाट किञ्चित् पनि फाइदा लिन सकेन। ५. अन्य देशले बाटो देखाएका छन्। क्यानडा, उरुग्वे, न्युजिल्यान्ड, अमेरिकाका धेरै राज्य, भारतका केही राज्य (उत्तराखण्ड, उत्तर प्रदेश, हिमाचल, ओडिशा) ले नियन्त्रित खेतीको व्यवस्था गरेका छन्। ६. संसदको काम अदालतले गर्न मिल्दैन। सबै खालका गाँजा प्रयोगलाई अपराध होइन भन्ने (गैरअपराधीकरण) काम संसदले गर्ने हो। ७. गाँजाका जोखिम पनि वास्तविक छन्। अदालतले WHO र अन्य अध्ययनको हवाला दिँदै लत, सम्झने शक्तिमा कमी, किशोर-किशोरीमा असर जस्ता खतरा औंल्याएको छ। त्यसैले "कडा नियन्त्रणसहितको" बाटो नै ठीक भनेको हो। ६. राज्यले कानुन मान्ने भए अव को-कसले के गर्नुपर्छ? तल संलग्न एट्याचमेन्ट हेरौ । ७. उदाहरणले बुझौँ उदाहरण १: गाउँको किसान "रामे" रामेको खेतमा आमाबाजेको पालादेखि भाङ्ग उम्रिन्छ। आजको दिनमा उसले यसलाई खेती गर्‍यो भने ऐनअनुसार अपराध ठहरिन सक्छ। आदेश पछि: सरकारले ३ महिनाभित्र नियम बनायो भने रामेले सरकारी निकायमा दर्ता गरेर इजाजतपत्र लिन सक्छ। उसले औद्योगिक रेसा (धागो, कपडा, कागज बनाउने) वा औषधीय प्रयोजनका लागि तोकिएको क्षेत्रमा खेती गर्न पाउँछ। तर: इजाजत बिना खेती गर्‍यो भने अहिले जस्तै कारबाही हुन्छ। उदाहरण २: स्कुलको नियम स्कुलको नियममा लेखिएको छ: "प्रधानाध्यापकले खेलकुद कोठा खोल्न सक्नेछन्।" तर ५० वर्षसम्म खोलेनन्। विद्यार्थीले सोध्यो, "खोल्नुहोस् न।" प्रधानाध्यापकले भने, “'सक्नेछन्' लेखिएको छ, 'पर्छ' लेखिएको छैन।” यहाँ अदालतले भन्यो: नियममा त्यो वाक्य किन राखिएको हो? उपयोग गर्नलाई हो। ५० वर्ष नखोल्नु गल्ती हो, अब ३ महिनाभित्र खोल्नुपर्छ। यही सरकारसँग भएको हो: "नियम बनाउन सक्नेछ" लेखिए पनि बनाउँदै नबनाउनु गलत हो। उदाहरण ३: संसद र अदालतको काम विद्यालयमा नियम बनाउने काम शिक्षक समितिको हो, नियम पालना भए /नभएको हेर्ने काम प्रधानाध्यापकको। प्रधानाध्यापकले आफैँ नयाँ नियम बनाउन मिल्दैन। त्यस्तै, कानुन बनाउने काम संसदको हो, नियम चलाउने काम सरकारको, र नियम पालना भए/नभएको हेर्ने काम अदालतको। त्यसैले अदालतले "गाँजा अपराध होइन" भनेर कानुन नै बदलिदिएन, तर "सरकार, आफ्नो कर्तव्य पूरा गर" भनेर आदेश दियो। ८. यो आदेशले के गर्दैन? (गलत बुझाइबाट बच्न) ❌ गाँजा खुला रूपमा बेच्न वा सेवन गर्न मिल्छ भनेको होइन। ❌अहिले नै कसैलाई गाँजा खेती गर्न छुट मिलेको होइन। ❌मनोरञ्जनका लागि गाँजा सेवन वैध भएको होइन। ✅ सरकारले नियम बनाएपछि मात्र, इजाजतपत्र लिएर, औषधि/अनुसन्धान/उद्योग/कृषिका लागि गाँजा खेती गर्न पाइने बाटो खुल्छ। ९. एक वाक्यमा सार सर्वोच्च अदालतले गाँजालाई "अपराध होइन" भनेन, तर सरकारले ५० वर्षसम्म गाँजा खेतीका नियम नबनाएर गल्ती गरेको ठहर गर्दै ३ महिनाभित्र औषधि, अनुसन्धान, कृषि र उद्योगका लागि इजाजतपत्र दिने कडा नियम बनाउन आदेश दियो। १०. केही ध्यान दिनुपर्ने कुरा आदेश जेठ ४, २०८२ (सन् २०२५ मे) को मितिमा भएको देखिन्छ। ३ महिनाको म्याद आदेश पाएको मितिदेखि गनिन्छ। सरकारले साँच्चै नियम बनायो/बनाएन भन्ने कुरा यो कागजबाट थाहा हुँदैन, त्यो छुट्टै जाँच गर्नुपर्छ। यो सरल व्याख्या हो। कानुनी प्रयोजन (मुद्दा, व्यापार, खेती इजाजत) का लागि पूरा आदेश र वकिलको सल्लाह लिनुहोस्। लिखित आदेशको अन्तिम पृष्ठमा अदालतले टिपोट र पूर्णपाठबारे छुट्टै टिप्पणी लेखेको छ: मिसिल कागजात नष्ट भएकाले निर्देशिकाअनुसार निर्णय तयार गरिएको हो। मेरो टिप्पणी यस आदेशको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी यसको आन्तरिक विरोधाभास हो। अदालतले एकातिर गाँजालाई अपराध होइन भन्ने आदेश दिन आफूले मिल्दैन, यो संसदको काम हो भनेको छ। अर्कातिर, "सक्नेछ" भन्ने शब्दलाई "पर्छ" मा बदलेर सरकारलाई तीन महिनाभित्र नियमावली बनाउन बाध्य पारेको छ। तर एउटा "सक्ने" अधिकारलाई "गर्नैपर्ने" दायित्वमा बदल्नु आफैँमा विधायिकी मनसायको व्याख्या विस्तार गर्नु हो, जुन शक्ति पृथक्करणको त्यही सिद्धान्तसँग टकराउँछ जसको हवाला अदालतले माग अस्वीकार गर्न दिएको छ। यही अदालतले अन्य मुद्दामा "गर्न सक्ने" भन्ने शब्दावलीले दायित्व सिर्जना गर्दैन भनेको उदाहरण (उपभोक्ता अदालत र बाल अदालतको मुद्दा) लाई यहाँ फरक ढङ्गले लागू गरेको छ, र त्यो फरकको ठोस कारण आदेशमा स्पष्ट रूपमा खुलाइएको छैन। दोस्रो कमजोरी, ऐनको दफा ४ को प्रतिबन्धात्मक वाक्यांशले "पश्चिमी पहाडी भेगमा आफैँ उम्रने जङ्गली गाँजाबाट चरेस उत्पादन" मात्र सम्बोधन गर्छ। तर अदालतले यही सीमित व्यवस्थाबाट खेती गरिने गाँजा, औद्योगिक हेम्प, बागवानी र निकासीसम्मका लागि इजाजतपत्र दिने नियमावली बनाउन आदेश दिएको छ। यसले ऐनको भाषाभन्दा निकै अगाडि गएको देखिन्छ। दफा ६ र दफा २४ ले केही बाटो दिए पनि जङ्गली गाँजा र खेती गरिने गाँजाबीचको भिन्नता आदेशमा पर्याप्त रूपमा सम्बोधन भएको छैन। तेस्रो, आदेशमा तीन महिनाको म्याद तोकिएको छ, तर "कडा नियमन र निगरानी संयन्त्र" के हो, कुन निकायले के गर्ने, कसले इजाजत दिने, र नियम नबनाएमा के हुने भन्ने कुरा स्पष्ट छैन। कुन मन्त्रालय मुख्य जिम्मेवार हो भन्ने तोकिएको छैन; आदेश सामान्य रूपमा "विपक्षीहरू" का नाममा जारी भएको छ। यस्तो अस्पष्टताले कार्यान्वयन फेरि अलपत्र पर्ने जोखिम छ, जसरी ५० वर्षसम्म भयो। म्याद नाघेमा अदालतको अवहेलना कसरी लाग्ने भन्ने कुराको कुनै संकेत छैन। चौथो, आदेशले आफैँ स्वीकार गरेको छ कि उचित कानुन बनाउन थप अध्ययन चाहिन्छ, र नीति अनुसन्धान प्रतिष्ठान तथा नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्को अध्ययन अझै प्रकाशन प्रक्रियामा छ। संसारमा वास्तवमै कवाड संस्थाका रूपमा बदनाम भएका तत्कालीन नीति अनुसन्धान प्रतिष्ठान तथा नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद् दुवै गाँजाको अध्ययन गर्न र रिपोर्ट दिन अनुभवी संस्था होइनन्। कुनै पनि व्यावहारिक ज्ञान र अनुभव नभएको त्यस्तो संस्थाको बुद्धिविलासी रिपोर्टलाई दुनियाँले मान्दैन। अदालतले त्यसको रिपोर्टलाई अधिक आधार मानेको देखिँदा आदेश आफैँ अपरिपक्व रिपोर्टको आधारमा बनेको भन्ने अन्तर्राष्ट्रिय बुझाइ रहन्छ। आदेशले आफैँ स्वीकार गरे अनुरुप विश्वास गर्न सकिने सस्था र अनुभवी र विज्ञ समुह मार्फत अध्ययन पूरा नहुँदै तीन महिनाको कडा समयसीमा तोक्नु व्यावहारिक रूपमा कठिन देखिन्छ, र नियम हतारमा बने कमजोर नियन्त्रणको जोखिम रहन्छ, जुन जोखिमबारे आदेश स्वयंले स्वास्थ्य र सामाजिक असरको लामो चर्चा गरेको छ। अन्त्यमा, आदेशको पूर्णपाठ मिसिल कागजात नष्ट भएकाले टिपोट र इजलासको अभिलेखका आधारमा तयार गरिएको छ भन्ने टिप्पणीले यसको प्रमाणिकता र पूर्णतामाथि प्रश्न उठाउँछ। यसले गर्दा आदेशका तर्कहरू कुनै ठाउँमा छुटेका हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ। यी सबै कमजोरीका बावजुद, आदेशको मूल भावना (नियन्त्रित, औषधीय र औद्योगिक प्रयोगको बाटो खोल्नु) सकारात्मक छ, तर कानुनी तर्कको निर्माण र कार्यान्वयनको स्पष्टतामा यो आदेश कमजोर देखिन्छ।

वेदमा विज्ञान: वैज्ञानिक समालोचना (Science in the Vedas: A Critical Scientific Analysis) Download Free PDF e-Copy: ia600405.us.archive.org/2/it… वेद भनेको केवल पूजापाठ र कर्मकाण्डको ग्रन्थ हो कि प्रकृति, जीवन र चेतनालाई बुझ्ने गहिरो ज्ञानको भण्डार? यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रयास हो यो पुस्तक। अथर्ववेदाचार्य नारायण घिमिरेले क्यानडामा खाद्य तथा औषधि वैज्ञानिक (Food and Drug Scientist) का रूपमा काम गर्दाको अनुभव र वैदिक अध्ययनलाई जोडेर यसमा ७१ अध्याय र एक विशेष खण्ड समेटेका छन्। पुस्तकको सुरुमा आस्तिक र नास्तिक (orthodox and heterodox) शब्दको वास्तविक अर्थ, ज्ञानलाई बेच्ने वस्तु होइन, बाँड्ने दान मान्ने वैदिक भावना, र "वेदमा विज्ञान" अभियानको उद्देश्य राखिएको छ। त्यसपछि वर्णप्रणाली, वेदमाथि भएको सामाजिक अतिक्रमण, कुरीति र नयाँ पुस्ताले वेदलाई कसरी हेर्नुपर्छ भन्ने विषय आउँछन्। बिचका अध्यायले जीवनका गहिरा प्रश्न छोएका छन्। शून्य र अनन्तता (zero and infinity), सुख, दुःख र आनन्द, कर्मको फल, "म" लाई चिन्ने बाटो, गीताका सत्त्व, रज र तम गुण, सपना किन आउँछ, दायाँ र बायाँ मस्तिष्क (right brain and left brain) जस्ता विषयमा वेदको दृष्टि र आधुनिक विज्ञान एकसाथ राखिएका छन्। शिवजीको रूपको भावार्थ, देवीदेवताको पूजा कति वैज्ञानिक छ भन्ने चर्चा पनि यहीँ पाइन्छ। स्वास्थ्यसम्बन्धी खण्डमा आयुर्वेद (Ayurveda) लाई ऊर्जामा आधारित औषधि प्रणालीका रूपमा हेरिएको छ। चरक संहिता र महामारी, खोप विकासमा आयुर्वेदिक दृष्टिकोण र आत्मबलविना आरोग्य सम्भव छैन भन्ने कुरा पनि यहीँ छन्। नारीको स्थान, भ्यालेन्टाइन दिवस र आयुर्वेदिक प्रेम पनि छुटेका छैनन्। जीवन र मृत्युको रहस्य यस पुस्तकको अर्को ठूलो भाग हो। शरीर मर्दैमा मानिस मर्दैन, प्राणीमा आत्मा हुने वैज्ञानिक पुष्टि, मृत्यु के हो र मृत्युपछिको यात्रा कस्तो छ भन्ने विषय त्यहाँ छन्। साथै रैथाने धामीझाँक्री उपचार प्रणाली र गुरुकुल शिक्षा पनि पाइन्छन्। मन्त्र (mantra) सम्बन्धी अध्यायमा मन्त्रको शक्ति, गायत्री मन्त्र, दसैँको मन्त्र र बीज मन्त्रलाई कोडिङको पहिलो आइडियाका रूपमा हेरिएको छ। सिमुलेशन परिकल्पना (simulation hypothesis) पनि यहीँ छ। अन्तिम भागमा वेदमा भौतिक विज्ञान, जैव प्रविधि (biotechnology), सूक्ष्म कण र सूक्ष्मजीव विज्ञान (microbiology) का पाँच अध्याय र पर्यावरणीय सूक्ष्मजीवविज्ञान छन्। पुस्तकको विशेष खण्ड "ब्रह्माण्ड: वैदिक दृष्टि" मा हिरण्यगर्भ र नासदीय सूक्त, ब्रह्माण्डको आकार, युग र कल्पको कालचक्र, ज्योतिष वेदाङ्ग र आर्यभटको योगदान समेटिएका छन्। यो पुस्तक अन्धविश्वास र अन्धो विरोध दुवैबाट टाढा रहेर प्रश्न सोध्न सिकाउँछ। विद्यार्थी, शिक्षक, वैज्ञानिक र वेदका जिज्ञासु पाठक सबैका लागि यो सरल भाषामा लेखिएको छ। प्रायः जसो शब्दसँगै अंग्रेजी अर्थ ब्र्याकेटमा दिइएकाले नेपाली र विज्ञान दुवै सँगै सिक्न सकिन्छ।