Azer Hasret #SouthAzerbaijanIsNotIran

1- Son günlerde, Rusya’nın Türk Devletleri Teşkilatı’nda (TDT’de) tam üyelik ya da gözlemcilik statüsü elde etmesi bağlamında bazı tartışmalar gündeme gelmektedir. TDT üyesi Kazakistan tarafından yapılan, Rusya’nın TDT’de gözlemci olmasına ya da “TDT+Rusya” şeklinde ilişki kurulmasına yönelik teklif üzerinden gelişen ve sınırlı da olsa Rusya’nın üyeliğinin de dile getirildiği bu tartışmalar, birkaç yönden ele alınmaya muhtaçtır. 2- Her şeyden önce Rusya’nın TDT’ye üyeliği mümkün değildir. TDT’nin kurucu antlaşması olan Nahçıvan Anlaşması’nın 22. maddesinde açıkça belirtildiği üzere TDT, sadece Türk devletlerinin katılımına açık bir uluslararası örgüttür. Dolayısıyla uluslararası hukuk açısından TDT, Türk devletleri dışındaki devletlerin üye olamaması münasebetiyle kapalı uluslararası örgüt niteliği taşımaktadır. 3- Öte yandan, Nahçıvan Anlaşması’nda hangi devletlerin Türk devleti kabul edileceğine dair açık bir tanımlama söz konusu değildir. Bununla birlikte, Nahçıvan Anlaşması’nın 23. maddesinde belirtildiği üzere bu antlaşma, 3 Ekim 2009 tarihinde ve tarafların devlet diliyle yani resmî dili olarak kendi anayasalarında ifade edildiği şekliyle Azerice, Kazakça, Kırgızca ve Türkçe olarak imzalanmıştır. Ayrıca 3 Ekim 2009 tarihinde imzalanan Nahçıvan Anlaşması ile kurulan örgütün ilk adı, “Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi”dir. Dolayısıyla bu gerekçelerden hareketle resmî dili, Türk lehçelerinden biri olan devletlerin Türk devleti olarak kabul edildiği yorumu, rahatlıkla yapılabilir. Bu durumda, şu anda 5 üyesi olan TDT’ye, gözlemcilik statüsüne sahip olan ve resmî dili bir Türk lehçesi olan Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) dışında, hiçbir devlet üye olarak katılamaz. 4- Türk devletleri dışında bir devletin TDT’ye üye olabilmesi için iki ihtimâl vardır ki bunlardan ilki, üye olmak isteyen devletin anayasasını değiştirmesi ve resmî dilleri arasına, bir Türk lehçesini eklemesidir. Bu durumda bile nüfusunun çoğunluğunu Türk topluluklarının oluşturmadığı bir devletin TDT’ye katılması, işlevsel olmayacağı gibi TDT tarafından da kuvvetle muhtemel kabul edilmeyecektir. Gerçekçi olmayan bu ihtimâl dışındaki ikinci yol ise Nahçıvan Anlaşması’nın değiştirilerek üyelik şartlarının esnetilmesidir ki böylesi bir durum da TDT’nin kuruluş amaçları ve ruhu ile uyumlu olmayacaktır. Nitekim Nahçıvan Anlaşması’nda geçen “Türk halkları” ve “Türk Dünyası” tabirleri ile bu tabirler üzerinden şekillenen işbirliği hedefi ve alanları da TDT’nin istikameti bakımından, bu tarz bir değişikliğin mümkün olmadığını göstermektedir. 5- Bir başka konu ise TDT’de gözlemcilik statüsüdür. Uluslararası hukuk açısından gözlemcilik statüsü, bir uluslararası örgütün üyesi olmayan ya da olamayan ancak o örgütün çalışmalarına kısmen bile olsa katılmak isteyen taraflara tanınan bir imkândır. Örgütten örgüte değişen şartlara sahip olan bu statünün iki temel özelliği vardır. Bunlardan birincisi, örgütün izin verdiği toplantılara katılabilmektir. İkinci olarak da gözlemciler, katıldıkları toplantılarda fikir beyan edebilirler ancak oy hakları yoktur. 6- TDT, gözlemcilik statüsünü tanımış ve uygulayan bir uluslararası örgüttür. Nahçıvan Anlaşması’nın 16. maddesine göre devletlere, uluslararası örgütlere ve diğer uluslararası teşekküllere gözlemcilik statüsü verilebilmektedir. Bu bağlamda üç devlet (Türkmenistan, KKTC ve Macaristan) ile Ekonomik İşbirliği Teşkilatı, gözlemci statüsüne sahiptir. Rusya’nın TDT’de gözlemci olması teknik olarak mümkünse de stratejik açıdan çok uygun olmayacaktır. Zira TDT, kuruluşu itibarıyla yalnızca Türk devletlerine yönelik olarak kurulmuş ve özellikle Hazar Denizi’nin batısı ile Türkistan coğrafyasında, Rusya dışında yeni bir işbirliği zemini olarak tasarlanmıştır. Nahçıvan Anlaşması’nın giriş kısmı ve ilk 4 maddesi ile TDT’nin çalışma dilini düzenleyen 17. maddesi birlikte değerlendirildiğinde, bu yaklaşımı anlamak hiç de zor değildir.