Bezirganbaşı

2010’ların başında, o dönem çalıştığım tv kanalında yayınladığımız psikolojik film okuması programlarını hatırlıyorum. Nasıl etkilenerek dinler, hayranlık ve çokça şey öğrenerek takip ederdik. Var olsun bu harika programın mimarı @Mustafa_Ulusoy ‘du. Sonra da furya yürüdü zaten. Karakterleri psikolojileri üzerinden anlamaya çalışmak, kim neyi neden yaptı, hangi yaşanmışlık onu bu karara sürükledi, bir insanın davranışının arka planında neler vardı diye düşünmek… O dönemlerde bu tür psikolojik okumalar çok ilgimi çekiyordu. Filmleri yalnızca hikayeleri üzerinden değil, karakterlerin iç dünyaları üzerinden de değerlendirmek, başka katmanlar keşfetmek gerçekten kıymetliydi. Sonra yıllar geçti. Bu arada neredeyse her davranışın psikolojik bir açıklamasını arar olduk. Her kötülüğün arkasında bir travma, bir eksiklik, bir çocukluk hikayesi, bir mecburiyet bulmaya çalıştık. Kimseyi yargılamadan önce anlamamız gerektiğini öğrendik. Bunun çok kıymetli bir tarafı var, hala da öyle düşünüyorum. Ama fark ettim ki ben artık anlamaktan yoruldum. Bir insanı kötülüğe sürükleyen bütün o nedenleri, yaşadıklarını, psikolojik durumunu, varoluş mücadelesini bilmek istemiyorum artık. Çünkü beni ilgilendiren çok daha somut bir şey var: Yaptığı eylem. Neden yaptığı değil, ne yaptığı. Elbette insan davranışlarının arkasında nedenler var. Ama her neden bir mazeret değil. Her insanın bir yerde durma, hayır deme, başka bir yol seçme iradesi de var. Biz yıllardır insanların nedenlerini anlamaya çalışırken sanki bu iradeyi giderek daha az konuşur olduk. Empati kura kura, herkesi anlaya anlaya öyle bir noktaya geldik ki neredeyse her şeyin makul bir açıklaması var artık. Herkesin bir gerekçesi, herkesin bir hikayesi, herkesin bir haklılığı var. Anlamakla meşrulaştırmak arasındaki sınırın bulanıklaştığını düşünüyorum. Dün gece Don’t Look Up filmini izledim. Ve uzun zamandır düşündüğüm ama tam olarak ifade edemediğim bir şeyi buldum o filmde. Jennifer Lawrence’ın canlandırdığı karakterin bir türlü aklından çıkaramadığı bir olay var. Beyaz Saray’da bir general, aslında ücretsiz olan atıştırmalıkları onlara para karşılığında satıyor. Kadın film boyunca dönüp dönüp bunu düşünüyor. Neden yaptı ki bunu? Gerçekten neden? Adamın paraya ihtiyacı yok. Ürünler zaten ücretsiz. Ortada bunu yapmasını gerektiren hiçbir şey yok. Ama yapıyor. Bence filmin en iyi yazılmış ayrıntılarından biriydi bu. Çünkü bazen gerçekten bir açıklama yok. Ya da biz o açıklamayı ne kadar ararsak arayalım, bulamayacağız. Bulduğumuzda da yapılan şey daha anlaşılır, daha makul olmayacak. Bazı insanlar sadece yapabilecekleri için yapıyorlar. Yapmak istedikleri için. Kendilerine hak gördükleri için. Ve belki de en kötüsü, yaptıkları şeyin ne kadar absürt olduğunu fark edecek bir muhakemeye bile sahip olmadıkları için. Kötülüğün sıradanlığı denilen şeyi hatırlatan bir tarafı var bunun. Kötülüğün arkasında mutlaka büyük bir zeka, derin bir amaç ya da olağanüstü bir kötücüllük aramaya gerek yok. Biz kötülük yapan insanlara bazen hak etmedikleri kadar derinlik atfediyoruz. Bir entrikası vardır, büyük bir planı vardır, çok kurnazdır, çok zekidir, mutlaka bizim göremediğimiz bir hesabı ya da gerekçeleri vardır diye düşünüyoruz. Oysa bazen karşımızda yalnızca sıradan, çıkarcı, kendi sınırlarını bile bilmekten aciz ama bundan zerre kadar şüphe duymayan insanlar oluyor. Üstelik bu insanlar öyle bir özgüvene sahipler ki kendi cehaletlerinin, yetersizliklerinin, hadsizliklerinin farkında bile değiller. Kendi küçük çıkarlarını dünyanın merkezine koyup bunun sonuçlarını düşünmeden hareket edebiliyorlar. Don’t Look Up beni tam da bu yüzden etkiledi. Dünyanın sonunu getiren şey kusursuz işleyen büyük bir komplo değil. Birbirinden çıkarcı, cüretkar, kendi imajına saplanmış, hakikati umursamayan insanların aldıkları kararlar.