Fahri Tüfenktürk

Bu yazıyı özellikle kaleme aldım çünkü sağ veya sol ayrımına inanan biri değilim. Daha objektif söylemek gerekirse; aşırı sağcı, ultra sağcı gibi suçlamaları da komik buluyorum. Biri bana faşist dese "ha öyle mi" deyip yoluma bakıyorum. Bu yazı aynı zamanda son yıllarda okurken beni etkileyen Erik von Kuehnelt-Leddihn'in düşünce konforunun dışındaki Leftısm kitabına bir kitabına göndermedir. Sol kendi kendi günahlarını ve erdem sinyalciliğini; seçici etnik ayrımcılık, LGBT ve ekolojist gibi başlıklarda görebilir. Erdem ve aydınlanmacılık için akıl ve mantığı takip edin..

Atatürk'ün aile kökeni veya orijinal doğum tarihi ile ilgilenmemesi biraz onun şahsıyla bağlantılı. Sonrası ise bizlerin umursamazlığı ve birazda Atatürk'ün politik imge olarak her dönem farklı şekilde kullanılmasından ileri gelmekte. Gazi'nin gerçek doğum tarihinin 4 Ocak 1879 aslında yeni öğrendik.. Uzun bir katkıda bulunmak istiyorum bu paylaşıma.. İlk etapta şunu söylemek lazım. Atatürk'ün kendisi soyu hakkında sistematik bir anlatı bırakmadı. Aile bilgileri büyük ölçüde üç tür kaynaktan gelmekte; Birincisi, kız kardeşi Makbule Atadan ve manevi kızı Afet İnan gibi aile çevresinin hatıraları (Makbule Atadan'ın her röportajı hatta her dedikodusu çelişki ve tutarsızlık içerir) İkincisi Şevket Süreyya Aydemir, Falih Rıfkı Atay ve Lord Kinross gibi yazarların, çoğu 1950-60'larda aile tanıklarına dayanarak derlediği bilgiler. En nihayetinde ise 1990'lardan itibaren Osmanlı ve Genelkurmay arşivleri ile Makedonya'daki saha çalışmalarına dayanan yeni araştırmalar. Bu konuda çok iyi çalışanlar elbette oldu Mehmet Ali Öz gibi simalara büyük şükranlarımızı sunduğumuz gibi Vasilis Dimitriadis de önemli katkılar verdi. Selanik ve hinterlandındaki Türk varlığı, Osmanlı fethiyle eşzamanlı başlayan ve devletçe planlanan bir iskânın ürünü. Bu iskân üç kanaldan yürüdü: uç beylerinin kurduğu yeni şehirler, sürgün yoluyla Anadolu'dan getirilen yerleşik halk ve Rumeli'ye geçirilen Yörük Türkmen topluluklar. Bu konuda elimizde detaylı kayıtlar var. Fetihten hemen sonra Yenice-i Vardar'dan yaklaşık 1.000 Türk şehre nakledildi. Bu bilgi, Selanik Türklüğünün kökeni açısından belirleyici. Çünkü Yenice-i Vardar, 14. yüzyıl sonunda Gazi Evrenos Bey tarafından kurulmuş ve Serez'den getirilen ailelerle iskân edilmiş bir Türk şehri. 1519 tarihli tahrire göre Yenice-i Vardar'da yaklaşık 4.000 Müslüman yaşıyordu ve bu, kasaba nüfusunun %94'üne karşılık gelmekte. Aynı defterde kazaya bağlı 59 köyün yarısından fazlası Türkçe adlar taşımakta. Bir öneri olarak bölgedeki vakıf ağı Heath Lowry ve İsmail Erünsal tarafından ayrıntılı biçimde incelenmişti ona bakabilirsiniz. Elbette işin sürgün ayağı da var. Bu politika yalnızca şehirleri değil, stratejik yolları ve verimli ovaları da kapsıyordu. Selanik–Üsküp hattı üzerindeki Vardar vadisi ile Langaza ovası bu kapsamakta. Yörükler, Rumeli'de askerî-idari "ocaklar" hâlinde örgütlenmişti. Bu konuda farklı listeler anımsarsanız yayınlandı. Daha klasik olduğu için bu örneği vereceğim. Gökbilgin'in 1957'deki tasnifinde bu ocaklar altı ana grup. Altı ana grup içinde Atatürk'ün baba soyu Osmanlı kayıtlarındaki Kocacık Yörük ocağı ağırlıkla Doğu Trakya ve Dobruca'da örgütlenmiş. Ali Rıza Efendi'nin ailesinin bağlandığı Kocacık köyü (Makedonca Kodžadžik) ise Batı Makedonya'da, bugünkü Arnavutluk sınırına yakın Centar Župa. 1691'de Yörük ocakları yeniden düzenlenerek Evlâd-ı Fâtihân adıyla anılmaya başlandı. Elbette bu ad, Rumeli Türklerinin fetih dönemi yerleşimcilerinden geldiği yönündeki kolektif kimliği de resmîleştirdi. Selanik'in batısında, Kayalar (bugünkü Ptolemaida), Serfice (Servia) ve Kozana çevresindeki Türk köyleri, Yunan kaynaklarında Κονιάροι (Konyarlar), bizim kaynaklarımızda "Konyar Türkleri" olarak anılmakta. Ad bu topluluğun Konya yöresinden getirildiği rivayetini taşıyor. Konyarlar 1923 mübadelesine kadar bölgede yaşadı. Zübeyde Hanım'ın ailesinin Karaman'dan geldiği yönündeki rivayet bu genel bağlam içinde anlam kazanıyor ancak ailenin Konyar köylerinden birine kayıtlı olduğuna dair bir belgeye henüz rastlanmadı. Kocacık (Kodžadžik) köyü meselesine gelelim. Burası Osmanlı fethinden önce Svetigrad adlı bir kale 1448'de ele geçirmiştik. Hatalı yazabilirim ama benim hatırladığım 1467 tarihli Osmanlı defteri köyün erken dönem nüfusu kayıtlı. Bunu da Arnavut tarihçi Caka'dan öğrendik. Şimdi burada iki farklı görüş var. Numan Kartal Kocacık halkının Anadolu'dan gelmiş Oğuz Türkmenleri olduğunu iletmekte Müjgân Cunbur ise Atatürk'ün dedesi Hafız Ahmed Efendi'yi Anadolu'dan Makedonya'ya göçmüş bir Kocacık Yörüğü olarak tanımlamakta. Diğer görüş ise biraz farklı. Antropolog Anna Zadrożna Kocacık ile komşu Elevci'yi Osmanlı döneminde İslam'a geçmiş ve Türk kimliğini benimsemiş Makedon Müslüman köyleri olarak tanımlıyor. Božidar Vidoeski ise köy halkını Türkçe konuşan Türkler olarak sınıflandırmakta. Sanılanın aksine bu iki görüş birbirini tamamen dışlamaz. Çünkü bir köyde Anadolu'dan gelmiş bir çekirdek ile sonradan İslam'a geçip Türkçeyi benimsemiş yerel unsurlar bir arada bulunabilir ya da doğrudan Türk olabilir. Zaten bu çalışmaları yapanlar Balkanlar'daki pek çok Türk köyünün tarihi bu tür katmanlı bir yapısını görecektir. Tabii konu olunca Selanik'in demografik yapısına da girmek gerekiyor. Uzun bir konu ancak şunu net söylemek gerekiyor. Eğer bu işi tamamen yabancı kaynaklardan bakarsanız lehine sınıflandırma eğilimini göreceksiniz. Marc David Baer ( bu herife dair düşüncelerimi bilen bilir) gibi aşağılık simaların batırması biraz bundan dolayı. En basit haliyle Osmanlı sayımları kişileri etnik köken değil, dinî cemaat (millet) esasına göre kaydedilmekte. Bu anlamda lütfen Aram Andonian ya da Vasil Kınçov veya Brancoff'un istatistik bilgileriyle gelmeyin lütfen. Atatürk'ün doğduğu ev de Kocakasım Paşa Mahallesi'nde, İslahhane Caddesi üzerindeki Müslüman mahallesinde. Türk Müslümanların 1906 salnamesine göre şehirde 36 cami, 24 mescit ve 9 medresesi vardı ve şunu net söyleyelim herkes ayrı mahallelerde ayrı lokasyonlarda yaşıyor. Komşu olanlar olduğu gibi ayrı yaşama eğilimi daha güçlü. Zübeyde Hanım'ın ailesinin bağlandığı Langaza (Λαγκαδάς) ve Vodina (Έδεσσα) kazaları, şehirden farklı olarak kırsal Türk köyleriyle çevrili. Yenice-i Vardar'da 1831'de 13.622 Müslümana karşılık yaklaşık 8.570 Hristiyan sayılmakta. Bu kazalar aslında Atatürk'ün ailesinin kırsal bağlarını açıklamakta kullandığımız bir nedensellik. Atatürk'ün babası Ali Rıza Efendi'nin orijinal bir fotoğrafı bildiğimiz kadarıyla yok, Hafız Ahmed Efendi ile Ayşe Hanım'ın oğlu, Türkçe konuşan Sünni Müslüman bir orta sınıf memur çocuğu. Nakşibendi itikadına bağlı ( bıraktığı miras üzerinden bunu biliyoruz) Ailesinin kökü Batı Makedonya'daki Kocacık köyüne dayanmakta; bu bağ hem Türk hem Makedon kaynaklarında sabit. Burada vereceğim tarih net değil çünkü net bilmiyoruz. Natali Papanigitidis'e göre Ali Rıza Efendi 1839'da Selanik doğumlu. Büyük ihtimalle (ki uzlaşılan budur) Aile Kocacık'tan Selanik'e 19. yüzyıl ortasında göçmüş olabilir; Ali Rıza'nın çocukluğunun bir bölümünü köyde geçirmesi veya köyle ailevi bağını sürdürmesi mümkün. Ali Rıza Efendi'nin atalarının Kocacık'a nereden geldiği (ki Söke diyen var Karaman diyen var) konusunda çelişki olsa da "Kocacık Yörükleri" ocağı ağırlıkla Doğu Trakya ve Dobruca'da örgütlenen bir grup bu konuda da bizim arşiv kayıtlarımız yeterli cevabı vermekte. Atatürk'ün annesi Zübeyde Hanım ( ki büyük ihtimal 1857 doğumlu), Vodina'dan Selanik çevresine gelen Hacı Sofu (Sofuzade) ailesinden Feyzullah Ağa ile Ayşe Hanım'ın kızı. Doğum yeri Selanik'in kuzeydoğusundaki Langaza. Biz de Langaza kazasına bağlı Sarıyar köyü diye geçmekte. Burası da karma bir yer. Türk, Bulgar, Rum ve Ulah köylerinden oluşmakta. Burada Zübeyde Hanım'ın ailesinin Vodina (Edessa) bağlantısı ile Langaza doğumu birbiriyle çelişmemekte. Hatta Feyzullah Ağa'nın ailesi Vodina'dan gelerek Langaza'da çiftlik edinmiş olabilir. İki kaza da Selanik sancağına bağlı ve aralarındaki göç olağan. Papanigitidis Zübeyde Hanım'ın aile kökenini Karaman'a bağlar. Bu güçlü bir olasılık öyle ki bu iş sürgün de olabilir. Ancak Sofuzade ailesinin bu sürgünlere doğrudan bağlandığı bir defter kaydı bildiğim kadarıyla yayımlanmadı. Zübeyde Hanım'da oldukça dindar bir insan. Özel bir konu ama bu yönü oğluyla gelecek zamanlardaki çatışmasını yaratan başlıklardan biri.. Gazi Arnavut mu, değil. Arnavut kökeni iddiası İngilizce literatürde 1930'lardan itibaren görülmeye başlandı. Marcel Fodor ilk bildiğim kadarıyla Zübeyde Hanım özelinde böyle bir şey yayınlamıştı 1939'da. Lou Giaffo ve Yale Richmond da benzer iddiaları taşır. İddia şu; Kocacık, bugünkü Arnavutluk sınırına birkaç kilometre uzaklıktaki Golloborda/Golo Brdo bölgesinde diğer iddia ise fizyolojik görünüm 🙂 Coğrafi yakınlık etnik aidiyeti kanıtlamaz zaten Kocacık bölgede Arnavut köyleriyle çevrili ama yüzyıllardır Türkçe konuşan bir köy. Atatürk'ün Dönme olduğu meselesi ise tam bir komedi. Bu iddianın kökeni 1930'larda Filistin'deki İbranice yayın yapan basında ilk geçiyor aslında. Çok sonrasında Yahudilerin bu yayınlarını alıp Türkiye'de birileri kullandı. Fakat daha bombası Marc David Baer denen herifin dejenarasyonu oldu. Kendisi hakkında çok fazla yorum yapmak istemiyorum çünkü herkes düşüncelerimi biliyor. Son elimizdeki kayıtlara göre Atatürk'ün baba tarafından 184, anne tarafından 103 akrabası tespit edildi. Bu rakamlar yaklaşık da olabilir fakat net rakamlar şu an için bu.