Sean Patrick 🇮🇪

“Kemalizmin Solu Aydınlanmanın Sağı” iyi niyetli ve yaratıcı-uzlaşmacı bir girişe sahip bence. Ama hermeneutik yaklaşımın bu uzlaşmacılığı biraz masa başında kalıyor. Bunun nedeni şu aslında, bir kavram ne kadar geniş anlamlara gark oluyorsa o kadar az şey ifade etmeye başlıyor. Çok fazla şeyi ifade eden çok sayıda kavram üzerimize boca ediliyor burada. Bu da sanki birinin day-dreaming’inin içerisinde dolaşıyormuşuz hissi veriyor. Tanıl Bora, bir ikindi vakti İletişim’deki ofisinde camdan uzaklara bakarak güzel güzel hayaller kurmuş. Bunun için giriş bizi niyet okumaya mecbur bırakıyor. Neden böyle bir kitaba ihtiyaç duyulduğuna dair argümanlar bana yetersiz geldi. Tartışmanın zaten uzunca süredir hiçbir yere ilerlemediğini kabul etmek gerekiyor. Her ne kadar post-post-Kemalizmle alakalı makalelerde bu tartışmaların ülkemizin üzerine güneş gibi doğduğuna dair peşrev çekmek adet olduysa da… Post-Kemalist muhataplar yakın zamanlarda, bu kitapta makalesi olan Ahmet İnsel de dahil, birinci ağızdan ilk kitabı okumadıklarını ve tartışmalardan haberdar olmadıklarını söyledi. Bence Ahmet İnsel hâlâ okumamış. İnsel gerçi ne zaman konuşsa bana Türkiye hakkında düşünmeyi seneler önce bırakmış gibi geliyor. Öyleyse post-post-Kemalizm için bir anlamda alıcısına ulaşamamış, bumerang gibi geri dönmüş mektup da diyebiliriz. Bu yüzden kitap bence daha çok zamanlamasıyla anlam kazanıyor. Çözüm süreci. Bu kitap, süreç bağlamında post-post-Kemalizm’e bir el ense çekilmesi. Kitabın çözüm süreci kitabı olduğunu düşünmemin tek sebebi zamanlaması değil. Birikim’deki tartışma ile derlemedeki makaleler arasında, güncel Türkiye eleştirisine dair paragrafların niteliğine ve sıklığına bakınca, aradaki altı yıl içinde bayağı demokratikleşmişiz diye düşündüm. Derlemenin kurgusunda kadın meselesi üzerinden bir arayış varken Kürt meselesinde tavizsizlik hakim. Bunun da pazarlık evresi hissiyatıyla alakalı olduğu düşünülebilir. Kitabın kurgusuyla alakalı ana sorun bence Birikim’deki tartışmanın sona bırakılması ve son makalenin @ilker_ayturk'e ait olması. Çünkü kitaba başlarken kime laflar hazırlandığını biliyoruz ve kitabın sonunda laflar hazırlanan kişinin geçmişten gelen cevabını okuyoruz. Bu centilmence değil. En azından “Önce Birikim’deki tartışmayı okumanızı öneririz” tarzı bir uyarı iliştirilebilirdi. Girişteki yaratıcı uzlaşmacı tavrın “Bu muymuş?” dedirttiği yer “sözcük dağarcığı” önerisi bence. Bu dilsel idealizm ve kavramsallaştırma öforisine bakarsak korkarım ki bu kitabı derleyenler kavramları Kabala büyüsü sanıyor. (Solu Kemalizmden veya başka bir şeyden arındırma arzusunda da her zaman bir kavram tekeli oluşturma insiyakı yok mudur?) Bu haklı olarak şu soruyu sordurtur, trollerin ve sağ siyasetin post-Kemalist kavramları istismar etmesi de sorun değil miydi? Orada kavramların çok çabuk güce ve iktisadi duruma evrildiğini unutmamak gerek. Özetle, girişte “sözcük dağarcığı” önerisi yerine ekonomi politik bir çerçeve sunulması daha iyi olurdu. Zira kitapta iktisattan bahseden tek kişi, girişte itiraz edilen Sol-Kemalizm’in teorilerini kullanıyor. Girişteki yaratıcı uzlaşmacı tavrın muharrirlerinden Özgür Emrah Gürel bence yaratıcılığını kaybetse de uzlaşmacılığını korumuş. Yaratıcılığını kaybetmiş diyorum çünkü İdris Küçükömer de Kemalizmin sağ olduğunu söylemişti, Mahir Kaynak’a teşekkür ettiği kitabında. En azından Gürel, Kalın’a teşekkür etmemiş ama şunu merak ediyorum, Türkiye’nin demokratikleşememe sebepleri arasında Sol-Kemalizm kaçıncı sırada gelir acaba? Şu pratik çözümü anlayışla karşılarım: Kemalizmin sağ bir ideoloji olarak Türkiye’yi kapsadığı ve Kemalizmden arınmış birleşik solun muhalefet olduğu bir Türkiye. Ayrıca süreç bağlamında bakınca bu durum Kürt siyasetini daha az kimlikçi kılardı. Ne var ki demokratik heveslerle yola çıksa da antidemokratik bir durağa varması çok olası olan bir püritenleşme önerisi bu. Dahası, bu tarz arzular bana fazla şematik, fazla formülcü geliyor. Al papazı ver karayı, ver Sol-Kemalizmi al Post-Kemalizmi; tezgâhında şeker ve unla powerpuff girls üreten Profesör Utonium’u hatırlatıyor, ki Mojo Jojo’nun işe karışması da an meselesidir. Yarın tüm akademi Kemalizmin sağ aydınlanmacılık olduğunu kabul etti diyelim. Bu, medyaya ve halka sirayet ettiğinde solun iyice güçsüzleşmesi gibi bir sonuca da yol açabilir. AKP’nin sol olduğuna inanmıyorsak Kemalizmin sağ olduğunu ifşa etmek Türkiye’nin daha fazla sağcılaşmasından başka ne işe yarayacak? Amerika’da Teksaslı presbiteryen vaiz ile Mısırlı sünni doktorun sol çatısı altında birleştiği bir dönemde işi gücü bırakıp Niyazi Berkes’i sağcı ilan etmeye çalışmak Post-Kemalist tarzda bir akademik israf olurdu. @berkesen'in sürece yönelik eleştirileri de böyle bir girişimi gerekli kılmıyor bence. (Bunu anlamak zor olsa da Etyen Mahçupyan’ın kuramsallaştırdığı, Taner Akçam’ın dahil olduğu Yeni-İttihatçılık tezinden daha ileri olduğunu söylemeyelim. Etyen Bey, esas itibarıyla kapsayıcı İttihatçılık ile dışlayıcı Kemalizm arasında bir dikotomi kuruyordu ve asla demokratik olmayacak ülkede hangisini seçerdiniz diye soruyordu. Böylece Akçam’la kapsayıcılıkta buluşuyorlardı.) Sol zaten Kemalizm olmadan da binlerce tartışmaya sahip olduğu için ben Gürel’in projesinin şimdilik tek kişilik sosyalizm olarak devam edeceğini düşünüyorum. Ayrıca her biri Türkiye’nin bir yerine denk düşmüş, heyecan uyandıran isimleri ve kitapları oldukça kuru bir şekilde ve La La Land’da yaşarmışçasına ele alıyor. Post-Post-Kemalizm önerisi de Türkiye’nin bir yerine denk düştüğü için bu kadar heyecan uyandırmıştı. Yoksa Post-Post-Kemalizm’in ana fikri oldukça basit: “Cumhuriyet’in kazanımlarını ihmal ediyoruz.” Ayrıca şunu unutmayalım, Post-Post-Kemalizm 2015 yılında yayımlandığında akademide post-Kemalist ekol sona ermişti. Bir anlamda, post-Kemalizmin akademik mirasının tamamen kaybolmasını engellemeye çalışıyordu post-post-Kemalizm. Fakat post-Kemalizm sandığımızdan çok daha katı bir ideoloji ve sanılanın aksine özgürlükçü olmadığı için post-Kemalistler, post-post-Kemalizmi doğrudan neo-Kemalizm olarak okudu. Post-Post-Kemalizm kitabının 2022 yılında çıkmasını 2023 seçimlerinden bağımsız düşünebilir miyiz? Post-Kemalistlerin sürekli müstehzi bir tavırla yaklaştığı post-post-Kemalizm, 2023’te olası bir CHP iktidarıyla birlikte akademinin yeniden Kemalist alışkanlıklara dönmesinin önüne geçmeyi amaçlıyordu. Başörtülü öğrencilerin haklarının tekrar gasp edilmemesi de dahil olmak üzere. Buna rağmen post-Kemalistler post-post-Kemalizme neo-Kemalizm demeye devam etti. “Posposçu”, “memur çocukları”, “homo kemalismuslar” tarzı eleştiri sınırlarını aşan durumlar da oldu. Hülasa post-Kemalizm özgürlükçü değil, oldukça katı sınırlarla çevrelenmiş, linççi, tasfiyeci, sağ siyasete entrizm yapan, Erken Cumhuriyet takıntısına sahip, en az Kemalizm ve İslamcılık kadar katı bir ideoloji. Post-Kemalistler 2013’e kadar sizi herhangi bir cümlenizden dolayı Kemalist, Ergenekoncu ilh. ilan edebilir, sizi gazetelerinde linç ettirebilir, kitabınızı yasaklatabilir, size destek olanları linç ettirebilir, işinizden attırabilirdi. Post-Kemalizmin de bir makul yurttaşlık anlayışı vardı. Elinde Siddhartha kitabıyla Hindistan yolculuğuna çıkan çiçek çocuklardan değil, beş yaşındaki çocuklara darbeci-Ergenekoncu diyecek kadar sekter mensuplara sahip bir ideolojiden bahsediyoruz. Bu söylediklerim biraz post-Kemalizmin aktivist kanadı için geçerliydi. Ama şunu da unutmayın, Osman Kavala, Pınar Doğan’la birlikte Cezayir Lokantası’nda Balyoz davasındaki delillerin düzmece olduğunu gösteren bulguları kamuoyuyla paylaşmak üzere bir toplantı düzenlediğinde, kendi çevresinden hiçbir destek görmediğini şaşkınlıkla anlatır. Post-Kemalizm de tıpkı Kemalizm gibi akademik bir düşünce alanına indirgenemez. Güncel olarak biz post-Kemalistlerin ikinci kadrosuna muhatap olduğumuz için bu meseleleri unutuyoruz. İkinci kadro siyasi olarak daha beceriksiz ve birinci kadronun kötü mirasından dolayı daha demokratlar. Tüm bunların ötesinde aslında bu kitap bizi başka bir soruyla karşı karşıya bırakıyor bence. Akademi ne işe yarar? Kitap boyunca akademi, değişimin önünü kesmeye çalışan, arkaik biçimleriyle varlığını sürdüren bir kurum olarak belirdi karşımda. Yapay zekanın ve iletişimin bu kadar geliştiği bir dönemde akademi fikrini de kökten değiştirmek gerekiyor belki de. Berk Esen’e yönelik çelişki avcılığını doğru bulmadım çünkü Esen uzunca bir süredir gündelik siyaset yorumlayan, pozisyon almak zorunda olan, risk alan biri. Yakın zaman önce milyonluk YouTube kanallarında troller tarafından hedef gösterildi. Şu şartlarda her gün konuşan birinin yazılarında ve konuşmalarında çelişkilere düşmesi normal. Kerem Ünüvar’ın makalesi zihin açıcıydı. Kitaba dair bir ilginç nokta da Kurtuluşçuların ön plana çıkartılmaya çalışılmasıydı bence. Bu da Sol-Kemalizm bağlamında, Doğan Avcıoğlu’nun tekrar popüler olmasıyla alakalı bir durum diye düşünüyorum. Araya matbaada 78’liler kitabından bölümler karışmış gibiydi, olabilir. Johannes Kreisler’in otobiyografisine de Kedi Murr’un cinlikleri karışmıştı.

Cumhuriyet tarihinde bir idealizm ve kinizm çarpışması var. Cumhuriyet eleştirisinin vulgar bir şekilde yapılması bu zaviyeleri atlamamıza neden oldu. Örneğin aşağıda yazdığım gibi Cumhuriyet'in idealizm biçimi Türkiye'de kinizme yol açmış olabilir. Post-Kemalizmin kökenleri bu kinizmde. Başka devrimler, mesela Ekim Devrimi, böyle bir kinizme yol açtı mı? İlginç olan, bence böyle bir damarın içeride olması. Örneğin Bulgakov ve Zoşçenko, Sovyet idealizmine karşı alaycı yazılar yazdılar. Bu isimler direkt devrim karşıtı değildi. Devrime karşı olanların (sürgünlerin) tavrı daha çok 19. yüzyıl ideallerine dönmekti. Stravinski bile 50 yıl sonra ülkesini ziyaret ettiğinde yaptığı konuşmada Rus ruhuna atıf yapıyor. Bir diğer ilginç olan şey de şu, Türkiye'nin Zoşçenko'su ve Bulgakov'u diyebileceğimiz insanlar Cumhuriyetçiydi. Mesela Muzaffer İzgü ve Aziz Nesin. Bu açıdan Post-Kemalist kinizmin üretkenliği olmaması dikkat çekici. Post-Kemalistler neden mizah üretemedi? Bu önemli bir soru bence. Post-Kemalizmin, Rus sürgünlerinin Rusya'ya olduğu gibi, Türkiye'ye dair belirli bir tarihlendirmesi yok. Prens Sabahattincilik üzerinden bunu deneyenler oldu, ama bu ortak bir tavır değil, hâlâ absürt bir şey. Türkiye'nin geçmişinde dönülebilecek belirli bir dönemin bulunmaması da Post-Kemalizmin kinik yapısının bir diğer özelliği.