Lili Schroot-Nedeva

ABP is misschien wel de grootste quango van Nederland. Met ongeveer €559 miljard aan belegd vermogen beschikt het fonds over een economische macht die groter is dan die van vrijwel iedere onderneming in Nederland. Toch is die positie niet het resultaat van een vrije markt. Honderdduizenden ambtenaren, leraren, militairen en politieagenten bouwen verplicht pensioen op via ABP. De concurrentie die een markt normaal disciplineert, ontbreekt grotendeels. Daardoor ontstaat een instelling die niet alleen pensioenen beheert, maar ook een belangrijke politieke en economische speler is geworden. ABP stemt op aandeelhoudersvergaderingen, bepaalt mede welke sectoren toegang krijgen tot kapitaal en neemt standpunten in over klimaat, ESG en ondernemingsbestuur. Daar blijft het niet bij. De Nederlandse overheid en politiek oefenen regelmatig druk uit op grote pensioenfondsen om investeringen of borgstellingen af te stemmen op publieke beleidsdoelen (netwerk corruptie). Denk aan de energietransitie, woningbouw, infrastructuur, bailouts of andere maatschappelijke investeringsagenda’s. Formeel zijn pensioenfondsen zelfstandig, maar in de praktijk bestaat er een intensief netwerk van overleg, convenanten, politieke verwachtingen en publieke druk. Dat is precies waarom wij libertariërs spreken van een quango: een organisatie die formeel buiten de overheid staat, maar dankzij wetgeving een beschermde positie heeft en tegelijkertijd heel nauw verweven raakt met de politieke besluitvorming. Wanneer dezelfde overheid de spelregels bepaalt, deelname grotendeels verplicht maakt en vervolgens verwacht dat honderden miljarden aan pensioenkapitaal bijdragen aan haar beleidsdoelen, vervaagt de grens tussen privaat en publiek. Dan ontstaat een netwerk waarin politieke invloed, economische macht en institutionele belangen steeds moeilijker van elkaar zijn te onderscheiden. Dat is geen vrije markt. Dat is een corporatistisch systeem waarin overheid en semipublieke instellingen elkaar versterken. Voor libertariërs is juist die verwevenheid een van de grootste risico’s voor een open samenleving.

Socialisme en haar vele varianten presenteert zich als sociale rechtvaardigheid. In de praktijk betekent het een steeds grotere staat die middelen, beslissingen en macht centraliseert. Daardoor verschuift succes van ondernemerschap en innovatie naar politieke invloed en toegang tot de overheid. Vergelijk landen die de afgelopen decennia kozen voor meer economische vrijheid met landen die kozen voor meer herverdeling, hogere belastingen en zwaardere regulering. Steeds opnieuw zie je hetzelfde patroon. Investeringen nemen af, ondernemerschap wordt ontmoedigd, economische groei vertraagt en de afhankelijkheid van de overheid groeit. De echte ongelijkheid ontstaat niet op de markt, maar in de politiek. Niet iedereen heeft gelijke toegang tot subsidies, vergunningen, uitzonderingsposities en lobbyisten. Hoe groter de overheid, hoe waardevoller politieke connecties worden en hoe kleiner de rol van vrije concurrentie. Welvaart ontstaat niet doordat politici haar verdelen, maar doordat miljoenen mensen vrij kunnen ondernemen, investeren, handelen en innoveren. De taak van de overheid is niet om uitkomsten te sturen, maar om eigendomsrechten, contracten en de rechtsstaat te beschermen. De geschiedenis van Europa en Latijns-Amerika laat steeds opnieuw zien dat duurzame welvaart niet voortkomt uit herverdeling, maar uit economische vrijheid. Een samenleving wordt rijker wanneer mensen de vruchten van hun arbeid, investeringen en ondernemerschap mogen behouden, in plaats van dat de politiek bepaalt wie wint en wie verliest.

Rome voedde in 46 v.Chr. ongeveer 200.000 gezinnen met gratis graan en noemde dat vrijgevigheid. Julius Caesar erfde een uitdeling aan 320.000 ontvangers en schrapte de lijst, niet uit principe maar omdat de schatkist leegbloedde. Dit was de annona: de graanuitdeling die begon als noodhulp onder de Gracchen in 123 v.Chr. en langzaam veranderde in een permanent recht. Zodra gratis graan een verworvenheid was geworden, kon geen enkele politicus er nog aan komen zonder zijn politieke toekomst op het spel te zetten. Je kent dit mechanisme al, want het is tijdloos. Een subsidie begint als barmhartigheid. Daarna wordt zij een verwachting. Uiteindelijk verandert zij in iets waarop mensen stemmen in plaats van iets waarvoor zij zelf verantwoordelijkheid nemen. De Romeinse burger bewerkte ooit zijn eigen land, diende in zijn eigen legioen en verwachtte van de staat weinig meer dan rechtspraak, veiligheid en wegen. Tegen de tijd dat keizer Trajanus in 107 n.Chr. 123 dagen spelen organiseerde, waarbij 11.000 dieren werden gedood en 10.000 gladiatoren tegenover elkaar stonden, was diezelfde burger vooral toeschouwer geworden. Hij vocht Rome’s oorlogen niet langer; daarvoor waren hulptroepen en Germaanse huurlingen ingehuurd. Hij voorzag zichzelf niet langer van voedsel; dat kwam uit Egypte en Noord-Afrika op kosten van de staat. En hij koos zijn bestuurders nauwelijks nog; hij juichte hen toe in het Colosseum en haalde zijn graanrantsoen op. Het gratis graan en de gratis spelen kochten geen mededogen, maar gehoorzaamheid. Een burger die voor zijn avondeten en zijn vermaak afhankelijk is van de staat, organiseert zelden verzet tegen diezelfde staat. Iedere keizer vanaf Augustus begreep die eenvoudige rekensom. Panem et circenses (brood en spelen) was geen liefdadigheid, maar een politieke strategie. De staat voorzag de bevolking van voedsel en amusement; in ruil daarvoor kreeg zij rust, loyaliteit en steeds minder kritische burgers. Hier zit het mechanisme dat veel voorstanders van een steeds grotere verzorgingsstaat over het hoofd zien. Deugd is geen gevoel, maar een gewoonte. En gewoonten verdwijnen wanneer de prikkel om ze te onderhouden verdwijnt. Ontneem een mens de noodzaak om voor zichzelf te zorgen, zijn gemeenschap te verdedigen en verantwoordelijkheid te dragen voor zijn eigen keuzes, en je maakt hem niet vrijer maar afhankelijker. Rome leverde daarvan vier eeuwen lang het bewijs. Toen het West-Romeinse Rijk in 476 n.Chr. uiteindelijk ten val kwam, bood het nauwelijks nog weerstand. De mannen die ooit hun eigen land verdedigden en hun eigen lot bepaalden, hadden generaties lang geleerd te wachten op het volgende graanschip. De geschiedenis herhaalt zich nooit letterlijk, maar de mechanismen keren opvallend vaak terug. Ook in de Nederlandse polder begint vrijwel iedere nieuwe regeling als tijdelijke hulp of noodzakelijke uitzondering. Vervolgens wordt zij een recht, daarna een politieke heilige koe en uiteindelijk een instrument om loyaliteit te kopen. Niet langer alleen met brood en spelen, maar nu ook met toeslagen, subsidies, belastingvoordelen, publiek gefinancierde instellingen en een steeds uitdijend netwerk van afhankelijkheden. De les van Rome is daarom nog altijd actueel: een vrije samenleving verdwijnt zelden in één keer. Meestal gebeurt het langzaam, terwijl steeds meer burgers hun zekerheid niet langer ontlenen aan hun eigen productiviteit, maar aan de staat. @Handre

De Nederlandse staat oogt netjes, transparant en goed georganiseerd. Onder die façade groeit een parallel ecosysteem van GONGO’s: Government-Organized Non-Governmental Organizations. Organisaties die zogenaamd onafhankelijk zijn, maar in werkelijkheid draaien op belastinggeld, politieke netwerken en extreem ideologische agenda’s. Een GONGO is geen klassieke corruptie met koffers cash. Het is subtieler, en daardoor gevaarlijker. Het is netwerkcorruptie: dezelfde mensen die beleid maken, verdelen ook de subsidies, zitten in raden van toezicht, adviseren elkaar, en schuiven door tussen ministeries, NGO’s en semi-publieke instellingen. Geen harde wetten worden overtreden, maar het systeem is ontworpen om zichzelf te voeden. Neem Frans Timmermans en wat inmiddels bekendstaat als “Timmermansgate”. Als Eurocommissaris pompte hij miljarden in klimaatsubsidies, waarbij NGO’s actief werden ingezet om draagvlak te creëren voor precies datzelfde beleid. Met andere woorden: beleid werd niet alleen gemaakt, maar ook via gesubsidieerde ‘maatschappelijke organisaties’ verkocht aan de samenleving. Astroturfing met belastinggeld. Geen directe verrijking, maar wel een gesloten circuit van macht, invloed en ideologie. Tweede voorbeeld: de Nederlandse stikstofcrisis en organisaties als Mobilisation for the Environment (MOB). Formeel een onafhankelijke milieuclub, maar opererend binnen een ecosysteem waarin overheid, rechtspraak en gesubsidieerde activisten elkaar versterken. Door juridische procedures af te dwingen, wordt beleid feitelijk uit handen van de politiek gehaald en overgeleverd aan een kleine groep activisten en rechters. Wie betaalt indirect de infrastructuur, expertise en continuïteit van dit soort organisaties? Juist, de belastingbetaler. Derde voorbeeld: de ontwikkelingssector rond organisaties als Oxfam Novib. Jaarlijks ontvangen zij honderden miljoenen aan subsidies, terwijl ze tegelijkertijd actief lobbyen voor méér overheidsuitgaven en herverdeling. Dat is geen onafhankelijke civil society meer, dat is een verlengstuk van de staat. De prikkel is pervers: hoe groter het probleem wordt gepresenteerd, hoe groter het budget en de invloed. Wat al deze voorbeelden gemeen hebben, is niet klassieke corruptie, maar structurele belangenverstrengeling. Beleidsmakers creëren een netwerk van organisaties die hun agenda ondersteunen, legitimeren en versterken. Kritiek wordt gemarginaliseerd, want het “maatschappelijk middenveld” lijkt het eens te zijn. In werkelijkheid is dat middenveld grotendeels afhankelijk gemaakt van de staat zelf. Dit model ondermijnt democratie op een fundamenteel niveau. Niet omdat er geen verkiezingen zijn, maar omdat de echte macht verschuift naar een gesloten kring van professionals, consultants en bestuurders die elkaar kennen, financieren en benoemen. De kiezer staat buitenspel. De oplossing ligt niet in nóg meer toezicht of nieuwe commissies. Het begint met het doorbreken van de financieringscirkel. Stop met alle subsidies en dus ook aan deze pseudo-onafhankelijke organisaties. Dwing transparantie af in geldstromen en netwerken. En vooral: verklein de staat, zodat er überhaupt minder te verdelen valt. Want waar geld en macht samenkomen in gesloten netwerken, ontstaat altijd dezelfde uitkomst. Geen vrije samenleving, maar een crimineel kartel dat zichzelf in stand houdt.